فرسایش اعتماد عمومی؛ پیامد جولان اخبار فیک در فضای مجازی

علیرضا جباری
عصرخبر

گسترش اخبار جعلی در شبکه‌های اجتماعی، با هدف قرار دادن اعتماد عمومی و انسجام جمعی، تاب‌آوری جامعه را در برابر شوک‌های سیاسی و اقتصادی تضعیف می‌کند.

در روزگار ما، بحران‌ها دیگر تنها در میدان واقعیت رخ نمی‌دهند؛ بلکه در میدان روایت‌ها و بازنمایی‌ها نیز شکل می‌گیرند. شبکه‌های اجتماعی، با همه کارکردهای مثبت‌شان، به بستری برای گردش سریع اطلاعات—و البته اطلاعات نادرست—تبدیل شده‌اند. در چنین فضایی، «اخبار جعلی» نه صرفاً یک اختلال رسانه‌ای، بلکه عاملی مؤثر در تضعیف تاب‌آوری جامعه در برابر بحران‌هاست.

تاب‌آوری اجتماعی به زبان ساده یعنی توان یک جامعه برای تحمل، سازگاری و بازسازی خود در مواجهه با شوک‌ها—از حوادث طبیعی گرفته تا تنش‌های سیاسی و اقتصادی. این توان، وابسته به مؤلفه‌هایی چون اعتماد عمومی، انسجام اجتماعی و ثبات روانی جمعی است. اما اخبار جعلی، دقیقاً همین مؤلفه‌ها را هدف می‌گیرد.

اولین ضربه، از مسیر «سرعت» وارد می‌شود. در شبکه‌های اجتماعی، خبر نادرست اغلب سریع‌تر از خبر صحیح منتشر می‌شود. این سرعت، فرصت را از تحلیل و راستی‌آزمایی می‌گیرد و میدان را به واکنش‌های هیجانی می‌سپارد. کاربران، پیش از آنکه بیندیشند، واکنش نشان می‌دهند—بازنشر می‌کنند، قضاوت می‌کنند و حتی تصمیم می‌گیرند. نتیجه، شکل‌گیری نوعی «هیجان جمعی» است که نه بر مبنای واقعیت، بلکه بر پایه ادراکات مخدوش بنا شده است.

گام دوم، فرسایش اعتماد است. وقتی مخاطب بارها با اخبار متناقض یا نادرست مواجه می‌شود، به تدریج دچار بی‌اعتمادی می‌گردد—نه فقط به رسانه‌ها، بلکه به نهادها و حتی به دیگران. این بی‌اعتمادی، انسجام اجتماعی را تضعیف می‌کند و جامعه را به مجموعه‌ای از افراد پراکنده با ادراک‌های متضاد تبدیل می‌سازد. در چنین شرایطی، هر بحران جدید، نه‌تنها یک چالش واقعی، بلکه یک بحران ادراکی نیز خواهد بود.

سومین پیامد، کاهش تاب‌آوری روانی است. اخبار جعلی اغلب بر ترس، خشم و ناامیدی سوار می‌شوند. تکرار این احساسات، به مرور زمان ذهن جمعی را خسته و فرسوده می‌کند. جامعه‌ای که دائماً در معرض اضطراب و نااطمینانی است، توان کمتری برای تصمیم‌گیری منطقی، همدلی و همکاری خواهد داشت. این یعنی کاهش ظرفیت برای عبور از بحران.

اما آیا این مسیر یک‌طرفه است؟ لزوماً نه.

در دل همین فضای پیچیده، امکان بازسازی نیز وجود دارد. ارتقای «سواد رسانه‌ای» یکی از مهم‌ترین راهکارهاست—یعنی توانایی تشخیص منابع معتبر، تحلیل محتوا و پرهیز از بازنشر شتاب‌زده. در کنار آن، مسئولیت‌پذیری رسانه‌ها و فعالان فضای مجازی اهمیت دارد؛ هر کاربر، در عمل یک «رسانه» است و می‌تواند در تقویت یا تضعیف تاب‌آوری اجتماعی نقش ایفا کند.

از سوی دیگر، نهادهای رسمی نیز باید با شفافیت، سرعت و صداقت در اطلاع‌رسانی، خلأ اطلاعاتی را پر کنند. هرچه فاصله میان واقعیت و روایت رسمی کمتر باشد، میدان برای اخبار جعلی تنگ‌تر می‌شود.

در نهایت، تاب‌آوری یک جامعه، فقط محصول زیرساخت‌ها و سیاست‌ها نیست؛ بلکه حاصل کیفیت ارتباطات و اعتماد میان اعضای آن است. اگر بپذیریم که هر کلیک و هر بازنشر، می‌تواند بخشی از این معادله باشد، آنگاه مسئولیت ما در برابر حقیقت، معنایی جدی‌تر پیدا می‌کند.

شاید نتوان جلوی همه اخبار جعلی را گرفت، اما می‌توان تصمیم گرفت که بخشی از زنجیره انتشار آن نباشیم. همین انتخاب‌های کوچک، در مقیاس جمعی، می‌تواند تفاوتی بزرگ بسازد.

حمایت چین از کوبا در برابر مداخلات خارجی

بیشتر بخوانید:

خطر تکرار تجربه تحریم برای جنگ

تماشاخانه

سارا برومند و دخترانی که هرگز به خانه نرسیدند

باران آمد ، هشدار هم دادند ولی دوباره ایران غافلگیر شد / ببینید باران شنبه چه کرد

فیلم های دیگر