پاسخ به چند سؤال درباره پایگاه‌های نظامی آمریکا در منطقه / حاکمیت میزبان یا واشنگتن؟

سید یاسر موسوی - پس از جنگ اخیر آمریکا علیه ایران، این سؤال مطرح شد که آیا کشورهای جنوب خلیج فارس (شش کشور عضو شورای همکاری خلیج فارس شامل عربستان سعودی، بحرین، کویت، قطر، امارات وعمان) که میزبان پایگاه های نظامی آمریکا هستند، میتوانند مانع استفاده آمریکا از آن پایگاه ها بشوند یا خیر؟ 

در پاسخ به این سؤال باید گفت «بله»، کشورهای عربی جنوب خلیج فارس از نظر حقوقی و سیاسی، «مالک و حاکم» بر پایگاه‌های آمریکایی در خاک خود هستند؛ یعنی این پایگاه‌ها معمولاً قلمرو مستقل آمریکا محسوب نمی‌شوند، بلکه بر اساس توافق‌نامه‌های دوجانبه در اختیار نیروهای آمریکایی قرار گرفته‌اند.

 بنابراین در اصل، دولت میزبان می‌تواند برای نحوه استفاده از آن‌ها شرط بگذارد یا حتی محدودیت ایجاد کند. اما در عمل، میزان کنترل و توان جلوگیری از عملیات آمریکا از کشوری به کشور دیگر متفاوت است.

پایگاه‌ها متعلق به چه کسی‌اند؟

برخلاف تصور رایج، اغلب پایگاه‌های آمریکا در کشورهای حاشیه خلیج فارس «پایگاه آمریکاییِ دارای حاکمیت مستقل» نیستند. مثلاً: پایگاه العدید در مالکیت قطر است، الظفره متعلق به امارات است، و مقر ناوگان پنجم آمریکا نیز در حاكميت بحرین قرار دارد.

منشأ قانونی حضور پایگاه های آمریکایی در این کشورها چیست؟ آمریکا از طریق امضای «توافق همکاری امنيتى» با این کشورها، به حق استقرار نیرو، تجهیزات و عملیات دست یافته است. این یک حق با منشأ قراردادی است که به خواست طرفین برای یک دوره مثلا 10 ساله ایجاد شده است. به عنوان مثال آمریکا در سال 2002 توافقنامه همکاری امنیتی برای 10 سال با کشور قطر امضا کرد و به موجب آن نیروها و تجهیزات آمریکایی در پایگاه العدید مستقر شدند و پس از آن چندین بار این توافقنامه تمدید شد.

آیا کشورهای میزبان می‌توانند مانع عملیات آمریکا شوند؟ از نظر حقوقی «بله» اما از نظر سیاسی و عملیاتی این امر علاوه بر هزینه‌های سنگین احتمالی به متغیرهای بسیار زیادی بستگی دارد.

دولت میزبان معمولاً می‌تواند استفاده تهاجمی از پایگاه را محدود کند، برای حمله به کشور ثالث اجازه ندهد، حریم هوایی را ببندد، یا حتی توافق نظامی خود با آمریکا را لغو کند اما در این مسیر چالش‌های اساسی وجود دارد و این امر در واقعیت به چند عامل بستگی دارد، از جمله وابستگی امنیتی آن کشور به آمریکا، میزان حضور نیروهای آمریکایی، وضعیت رقابت‌های داخلی کشورهای خلیج فارس والبته اینکه چه دولتی در آمریکا بر سر کار باشد.

به عنوان مثال در همین جنگ اخیر عربستان سعودی برای یک دوره کوتاه با پروژه آزادی تنگه هرمز که از سوی ترامپ اعلام شد، مخالفت کرد و در نتیجه استفاده آمریکا از حریم هوایی خود را ممنوع اعلام کرد که البته پس از چندی آن ممنوعیت لغو شد.

همچنین برخی کشورهای عربی جنوب خلیج فارس از جمله قطر به صراحت اعلام کردند اجازه استفاده از خاک خود برای حمله به ایران را نمی‌دهند. هر چند این مسئله در عمل محقق نشد اما حاکی از توان بالقوه ممانعت از استفاده آمریکا از پایگاه های نظامی خود در خاک آنها بر علیه همسایگان است.

اما آیا آمریکا می‌تواند بدون رضایت آن‌ها عمل کند؟ در عمل، آمریکا در بسیاری از این پایگاه‌ها، زیرساخت اختصاصی، سامانه فرماندهی مستقل، انبار تسلیحات، شبکه ارتباطی و اطلاعاتی، و گاهی کنترل عملیاتی بسیار گسترده دارد.

به همین دلیل، در بحران‌های واقعی همیشه روشن نیست که آیا همه عملیات‌ها با تأیید کامل میزبان انجام می‌شود، یا برخی اقدامات در چارچوب توافق‌های قبلی و بدون اجازه موردی صورت می‌گیرد.

چرا کشورهای خلیج فارس از  منع یا ایجاد محدودیت برای آمریکا اجتناب می‌کنند؟

چند دلیل اصلی وجود دارد:
اولا: بسیاری از دولت‌های خلیج فارس امنیت خود را به چتر نظامی آمریکا گره زده‌اند وپایگاه‌های آمریکا برای آن‌ها نوعی «بیمه امنیتی» محسوب می‌شوند.

ثانیا: اخراج یا محدودسازی شدید آمریکا می‌تواند برای آنها بسیار هزینه زا باشد، روابط راهبردی را تخریب کند، فروش تسلیحات را مختل کند یا حمایت امنیتی واشنگتن را کاهش دهد. برای کشورهای کوچک‌تر مانند بحرین یا قطر، این مسئله بسیار حساس است.

ثالثا: «نه» گفتن به ترامپ هزینه‌ای دو چندان دارد. سطح انتظار ترامپ از همپیمانان بسیار بالاست و به هیچ وجه «نه» شنیدن را از آنها بر نمی‌تابد. کما اینکه اروپا اکنون در حال پرداخت هزینه عدم همسو شدن با ترامپ در جنگ با ایران است.

به همین دلیل، سیاست رایج دولت‌های حاکم در کشورهای جنوب خلیج فارس معمولاً این است: «میزبانی از آمریکا، بدون ورود علنی به جنگ‌های آمریکا.»

آیا آمریکا در کشور عمان پایگاه نظامی دارد؟

آمریکا در کشور پادشاهی عمان پایگاه نظامی دائمی و رسمی مانند قطر و بحرین ندارد اما طبق توافقاتی که با دولت عمان دارد به برخی از پایگاه‌ها، فرودگاه‌ ها و بنادر عمانی دسترسی نظامی دارد. بدین معنی که مدل همکاری عمان با آمریکا بیشتر بر پایه «توافق دسترسی» است تا واگذاری کامل یک پایگاه.

در پایان باید گفت کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس از نظر حقوقی بر پایگاه‌های آمریکایی در خاک خود حاکمیت دارند و از نظر قانونی می‌توانند استفاده از آن‌ها را محدود یا متوقف کنند. اما در عمل، به دلیل وابستگی امنیتی، توافق‌های راهبردی و حضور گسترده نظامی آمریکا، میزان کنترل واقعی آن‌ها محدودتر و پیچیده‌تر است.

به همین دلیل، در بحران‌های منطقه‌ای معمولاً یک وضعیت دوگانه شکل می‌گیرد، آنها تلاش می‌کنند رسما بی‌طرف بمانند، اما زیرساخت‌های نظامی آمریکا در خاک آن‌ها همچنان بخشی از معماری عملیاتی واشنگتن در منطقه باقی می‌ماند.

۱۰ رمان تاریخی برتر تاریخ ادبیات؛ از «جنگ و صلح» تا «شوگان»

تماشاخانه

ساعت آبی مسجد همت؛ ساعتی مدرن با پیشینه‌ای هزاران ساله / شبیه ساعت جاری زمان در برلین و در مرکز خرید اروپا

سارا برومند و دخترانی که هرگز به خانه نرسیدند

فیلم های دیگر