عکس‌های صدساله از عاشورا!

عاشورای دوره قاجار را مردم امروز به چشم ندیده‌اند؛ نه صدای دسته‌هایش به ما رسیده و نه صدای نوحه‌هایش. آنچه از آن روزها باقی مانده، چند نگاتیو شیشه‌ای و چند فریم عکس است که بیش از یک قرن پیش ثبت شده‌اند و آنچه در متن‌های مکتوب روایت شده است.

نخستین تصاویر ثبت‌شده از مراسم‌های محرم در ایران که امروز در آرشیوهای ایران و جهان نگهداری می‌شوند، نه فقط مراسم‌های سوگواری، بلکه چهره شهرها، شکل عزاداری و فرهنگ سوگواری مذهبی ایرانیان را روایت می‌کنند. این عکس‌ها قدیمی‌ترین پنجره‌های تصویری ما به عاشورای ایران‌اند.

به گزارش ایسنا، اما این تصاویر در دورانی به ثبت رسیدند که عکاسی هنوز پدیده‌ای تازه بود و ثبت رویدادهای روزمره چندان رایج نبود. از خیابان‌های شلوغ تهران در ظهر عاشورا تا سکوهای تعزیه در تکیه دولت و مجالس روضه‌خوانی، هر یک از این عکس‌ها بخشی از جهانی را نشان می‌دهند که تاریخ ما هستند.

تکیه دولت، جایی که تعزیه‌خوانان واقعه کربلا را بازآفرینی و مراسم‌های سوگواری را اجرا می‌کردند، یکی از مهمترین محل‌های برگزاری مراسم‌های عاشورا و تاسوعا در دوره قاجار بود.

ساخت تکیه دولت به دستور ناصرالدین شاه در نزدیکی کاخ گلستان آغاز شد و این بنا در سال‌های بعد به مرکز اصلی برگزاری مراسم محرم و اجرای تعزیه تبدیل شد. در روزهای عزاداری، هزاران نفر در طبقات مختلف آن گرد می‌آمدند تا مجالس تعزیه را تماشا کنند. آنچه این عکس‌ها را ارزشمند می‌کند، تنها ثبت یک مراسم مذهبی نیست؛ بلکه تصاویری است که یکی از مهم‌ترین بناهای از دست‌رفته تهران را نیز حفظ کرده‌اند.

تکیه دولت در زمستان ۱۳۲۵ خورشیدی بر اثر یک آتش‌سوزی گسترده تقریبا به طور کامل ویران شد و امروز جز چند عکس و روایت تاریخی، اثری از آن باقی نمانده است.

تصویری از مراسم عزاداری محرم در تکیه دولت

در دوره قاجار، محرم تنها فصل عزاداری نبود؛ فصل نمایش هم بود. تعزیه، که اوج شکوفایی خود را در همین دوره تجربه کرد، روایت واقعه کربلا را به صحنه می‌آورد و هر یک از شخصیت‌های آن با پوشش و نشانه‌های مشخصی شناخته می‌شدند.

تعزیه در تکیه‌ها، میدان‌ها و فضاهای عمومی اجرا می‌شد و هزاران نفر برای تماشای آن گرد هم می‌آمدند. بسیاری از جزئیاتی که امروز درباره پوشش، صحنه‌آرایی و شیوه اجرای تعزیه در دوره قاجار می‌دانیم، از خلال همین عکس‌های معدود به دست آمده است.