تاریخ:
پنجره دیگری از تشییع با شکوه آقای شهید ایران در مشهد مقدس 
درس شصت و چهار
زادروزت مبارک «یزدگرد شصتوسوم»
یکی از مهمترین خدمات دریایی، انتصاب او به عنوان سر ویراستار جدید دانشنامه ایرانیکا در سال ۲۰۲۵ میلادی است. این مسئولیت بزرگ که پیشتر بر عهده احسان یارشاطر بود، نشاندهنده اعتبار جهانی دریایی در مدیریت دانش ایرانی است. او همچنین با ریاست مرکز جردن، این نهاد را به خانه جدید ایرانیکا تبدیل کرد.
یک پژوهشگر، «تورج دریایی» را نگهبان تاریخ ساسانی معرفی میکند که دوستانش به او «یزدگرد شصتوسوم» میگویند. او در یادداشتی به مرور فعالیتهای این استاد تاریخ پرداخته و از جایگاه او گفته است.
به گزارش ایسنا، محمد حسینی باغسنگانی، پژوهشگر فرهنگ و هنر در یادداشتی به مناسبت سالروز تولد تورج دریایی، ایرانشناس و استاد تاریخ ایران و جهان باستان، با عنوان «تورج دریایی؛ نگاهبان میراث ساسانی ...» که برای انتشار در اختیار ایسنا قرار داده، نوشته است: «بیستم تیرماه، تقویم فرهنگی ایرانزمین با نام دانشمندی گره خورده است که سالهای جوانی و توان علمی خود را در معتبرترین تریبونهای جهان، وقف احیای فصلی درخشان اما غبارگرفته از تاریخ این مرز و بوم کرده است. دکتر تورج دریایی، که دوستان و همکارانش به شوخی او را «یزدگرد شصتوسوم» میدانند، امروز به عنوان یکی از ستونهای استوار ایرانشناسی در مجامع بینالمللی شناخته میشود. او که با تحصیل و تدریس در دانشگاههای کالیفرنیا، ارواین و لسآنجلس و نگارش دهها اثر مرجع، جانی تازه به کالبد مطالعات ساسانی دمیده، به راستی کوشیده است تا جایگاه تمدن ایرانی را در مجامع علمی جهان تقویت کند.
تورج دریایی کیست؟
تورج دریایی در روز بیست تیرماه سال ۱۳۴۶ خورشیدی (۱۹۶۷ میلادی) در محله دربند تهران متولد شد. پیشینه خانوادگی او با تاریخ دریانوردی مدرن ایران پیوندی عمیق دارد؛ او از نوادگان ناخدا ابراهیم دریایی، فرمانده کشتی «پرسپولیس» است؛ نخستین ناو جنگی مدرنی که در زمان ناصرالدینشاه قاجار خریداری شد و در بوشهر پهلو گرفت.
دوران حساس کودکی و نوجوانی دریایی در ایران و یونان سپری شد. حضور در کلاسهای تاریخ یونان و مشاهده تقابل تاریخی ایران و یونان در مهد تمدن کلاسیک، بذر علاقه به تاریخ باستان را در جان او نشاند. او مدارک کارشناسی و کارشناسی ارشد خود را در کالیفرنیا دریافت کرد و در سال ۱۹۹۹ میلادی موفق به اخذ درجه دکترای تاریخ باستان از دانشگاه کالیفرنیا در لسآنجلس (UCLA) شد. او اکنون استاد تمام کرسی «ام. مسیح» در مطالعات ایران و فرهنگ، و رئیس مرکز مطالعات ایرانی «ساموئل ام. جردن» در دانشگاه کالیفرنیا، ارواین است.
اهمیت دریایی برای ایرانشناسی جهان
اهمیت کار تورج دریایی در این نکته نهفته است که او زمانی به سراغ تاریخ ساسانی رفت که این دوره در داخل ایران تحت تأثیر جریانات سیاسی و در خارج از کشور به دلیل رویکردهای «اروپامحور» به حاشیه رانده شده بود. او خود را به نوعی «ناجی» سلسله ساسانی میداند؛ چرا که معتقد است این امپراتوری بزرگ در ایران رو به فراموشی و در خارج کاملاً از یاد رفته بود.
دریایی با تکیه بر منابع دست اولی چون متون پهلوی، سکهشناسی و مهرهای اداری، تصویری نوین از تمدن ساسانی ارائه داد. او ثابت کرد که هویت ملی و مفهوم «ایران» به عنوان یک واحد سیاسی و فرهنگی مستقل (ایرانشهر)، زاییده و پرورده دوره ساسانی است. تلاشهای او باعث شد تا نگاه جهانی از تمرکز صرف بر یونان و روم، به سوی قدرت رقیب آنها در شرق معطوف شود.
دیدگاه تورج دریایی درباره عقبماندگی ایرانشناسی در ایران
دریایی منتقد جدی وضعیت رشته تاریخ و ایرانشناسی در داخل کشور است. او معتقد است تاریخنگاری در مجامع دانشگاهی ایران تا حد زیادی «سیاستزده» شده و ما از دریچه نگاه قدرتهای بیگانه به گذشته خود نگریستهایم.
او دلایل این را که ایرانشناسی در ایران رشد چندانی ندارد، چنین برمیشمارد:
۱. کمبود امکانات پژوهشی: نبود دسترسی کافی به مجلات تخصصی و منابع علمی بهروز در ایران
۲. ضعف در زبانهای باستانی: او اشاره میکند در حالی که در فارسی میانه پیشرفتهایی داشتهایم، اما هنوز در زبان اوستایی و متون کلاسیک یونانی و لاتین، خارجیها حرف آخر را میزنند.
۳. سیستم آموزشی سنتی: غلبه «تفکر غیرانتقادی» در آموزش تاریخ که دانشجو را به جای استخراج مسائل نو، به بازگویی مکررات وامیدارد.
۴. تبدیل تاریخ به توپ فوتبال سیاسی: استفاده ابزاری از نمادهای باستانی برای اهداف عقیدتی و سیاسی که مانع از تحلیل علمی میشود.
کارنامه آثار و بازخوردهای آن در ایران
دکتر دریایی تاکنون بیش از ۱۵ جلد کتاب و صدها مقاله علمی تألیف کرده است:
«ایران ساسانی: ظهور و سقوط یک امپراتوری»: مشهورترین اثر او که برنده جایزه معتبر انجمن بریتانیایی مطالعات خاورمیانه (BRISMES) در سال ۲۰۱۰ شد. این کتاب در ایران به عنوان مرجع اصلی این دوره شناخته شده و مترجمانی چون خشایار بهاری آن را به فارسی برگرداندهاند.
«سقوط ساسانیان»: این اثر که در اصل رساله دکترای اوست، توسط منصوره اتحادیه و فرحناز امیرخانی به فارسی ترجمه شده و علل فروپاشی ساسانیان را با دیدی نوین بررسی میکند.
«شاهنشاهی ساسانی»: ترجمه مرتضی ثاقبفر که بر جنبههای دینی و سیاسی این دوره تمرکز دارد.
«شهرستانهای ایرانشهر»: ترجمه و تحلیل متنی پهلوی درباره جغرافیای اساطیری ایران که توسط شهرام جلیلیان ترجمه شده است.
«تاریخ ایران آکسفورد»: مجموعهای جامع که زیر نظر او تدوین شده و تمامی دورههای تاریخی ایران را با وزنی یکسان بررسی میکند. به دلیل کمبود وقت و فضا، ناچار از شرح تفصیلی این آثار در میگذریم و آن را به وقتی دیگر موکول میکنیم.
تداوم فعالیت ایرانیکا و کرسیهای ایرانشناسی
یکی از مهمترین خدمات دریایی، انتصاب او به عنوان سر ویراستار جدید دانشنامه ایرانیکا در سال ۲۰۲۵ میلادی است. این مسئولیت بزرگ که پیشتر بر عهده احسان یارشاطر بود، نشاندهنده اعتبار جهانی دریایی در مدیریت دانش ایرانی است. او همچنین با ریاست مرکز جردن، این نهاد را به خانه جدید ایرانیکا تبدیل کرد. دریایی با ایجاد کرسیهای جدید، از جمله کرسی مطالعات زرتشتی، و جذب بودجههای پژوهشی، از مهجور ماندن ایرانشناسی جلوگیری کرده است.
نقش دریایی در مجامع علمی جهان
دریایی یک سخنران بینالمللی است که در مراکز معتبری چون «کولژ دو فرانس» و دانشگاه آکسفورد به تبیین ایده «ایرانشهر» پرداخته است. حضور او در این مجامع به معنای بازپسگیری حق روایت تاریخ ایران توسط خود ایرانیان است. او عضو فرهنگستان علوم و هنرهای اروپا در اتریش است که نشان از اعتبار بالای علمی او دارد. اگر نگارنده بخواهد تنها مختصری درباره همین سمینارها و برنامههای مطالعاتی ایشان بنویسید باید به مقالات دیگری فکر کند که اکنون مجال آنها نیست.
گزارش آماری و آموزهها برای محققان
از منظر آماری، کارنامه او شامل بیش از یکصد مقاله علمی در مجلات معتبری چون Iranian Studies است. او سردبیر مجله «نامه ایران باستان» و پدیدآورنده پروژه دیجیتال «ساسانیکا» است. آموزه بزرگ دریایی برای محققان، «برداشتن کلاه ناسیونالیستی» در هنگام تحقیق علمی است. او تأکید دارد که مورخ نباید دستخوش احساسات شود، بلکه باید با تکیه بر «فرهنگ مادی» (سکه و مهر) به بازسازی حقیقت بپردازد. او معتقد است هر نسل باید تاریخ را بر اساس منابع جدید دوباره برای خود بنویسد.
تخصص در حوزههای فرعی
افزون بر تاریخ ساسانی، او در این زمینهها و حوزههای مجدانه در کوشش و فعالیت است:
زبان و ادبیات فارسی میانه: تصحیح متونی چون «شرح شطرنج و نرد».
دین زرتشت: بررسی تعامل این آیین با اسلام در اواخر عهد باستان.
سکهشناسی: استفاده از سکه به عنوان ابزاری برای تحلیل اقتصادی.
ویراستاری: ویراستار مکاتبات هنینگ و تقیزاده و یادنامه احمد تفضلی.
در شرح این تلاشهای مشفقانه دریایی هم باید به همین مقدار بسنده کرد. به امید شرح بیشتر در مطالب آینده.
نقش سکهشناسی در بازسازی تاریخ دوره ساسانی
از نظر دکتر تورج دریایی، سکهشناسی (Numismatics) یکی از ستونهای اصلی و منابع دستاول برای بازسازی تاریخ ساسانی است، بهویژه در دورههایی که با کمبود منابع مکتوب روبهرو هستیم یا منابع موجود دههها و قرنها بعد از سقوط این سلسله نوشته شدهاند.
نقشهای کلیدی سکهشناسی در پژوهشهای دکتر دریایی را میتوان در محورهای زیر خلاصه کرد. مدخلهایی که به مانند کد عمل میکنند و هر سکه میتواند بخشی از یک پازل بزرگ باشد:
منبعی برای بازسازی تاریخ اداری و دیوانسالاری: دریایی معتقد است سکهها و مهرهای اداری برخلاف متون ادبی متأخر (مانند تاریخ طبری که بازسازی گذشته در قرن نهم میلادی است)، اطلاعات دقیق و جزئی از سازمان اداری ساسانی ارائه میدهند . برای مثال، نشانههای ضرابخانهها بر روی سکهها به اثبات فرضیه چهاربخشی کردن (Quadripartition) امپراتوری در زمان کواد اول کمک کرده است.
تحلیل ساختار اقتصادی و مالیاتی: او با استفاده از دادههای سکهشناسی، موفق به مدلسازی منابع اقتصادی، شبکههای تجاری و سیستمهای مالیاتی ساسانی شده است. وجود سکههای نقره ساسانی (درهم) در مناطقی چون جنوب شرق چین، هند و سریلانکا، گواهی بر قدرت اقتصادی ایران و نقش آن در تجارت بینالمللی عهد باستان متأخر است.
تبیین ایدئولوژی شاهنشاهی و تبلیغات حکومتی: از نظر دریایی، سکهها تصویری را ارائه میدهند که دولت امپراتوری میخواست به مردم نشان دهد. عناوینی چون «شاهنشاه ایران و انیران» و شعارهایی مانند «افزونشدن فَر» (xwarrah abazūd) که برای اولین بار بر سکههای خسرو دوم نقش بست، نشاندهنده بازگشت به ایدئولوژی کیانی و تلاش برای مشروعیتبخشی مذهبی و سیاسی است.
شناخت دورههای انتقال قدرت و مدعیان پادشاهی: سکهها در شناسایی پادشاهانی که در دورههای هرجومرج (مانند فاصله مرگ بوران تا روی کار آمدن یزدگرد سوم) تنها برای مدتی کوتاه حکومت کردند، حیاتی هستند . همچنین ضرب سکه توسط افرادی غیر از شاهنشاه (مانند ویستهم در اواخر قرن ششم) نشاندهنده آسیب به اقتدار و پرستیژ ساسانیان است.
اطلاعات درباره فرهنگ مادی و جامعه: تصاویر روی سکهها، از پرترههای خانوادگی (مانند تصویر بهرام دوم به همراه ملکه و فرزندش) تا نمادهای مذهبی همچون آتشدان، اطلاعات ارزشمندی درباره پوشش، آرایش، سنت «بزم» و باورهای دینی زرتشتی ارائه میدهند.
ردیابی تداوم فرهنگی پس از سقوط: دریایی با تکیه بر سکههای «عرب-ساسانی» نشان میدهد که اعراب در ابتدا مجبور بودند از سیستم پولی و حتی تصاویر ساسانی استفاده کنند و قدرت را با نجبای محلی ایرانی تقسیم کنند، که این امر فرضیه «دو قرن سکوت» را به چالش میکشد. این موضوع را به خواندگان عزیزمان میسپاریم که جستجو کنند و در این زمینه بیشتر بیاموزند.
از دیدگاه او، سکهشناسی ابزاری است که به مورخ اجازه میدهد تا «کلاه ناسیونالیستی» را برداشته و با تکیه بر دادههای مادی و تجربی، تصویری واقعبینانهتر از تمدن ساسانی ترسیم کند.
وضعیت ایرانشناسی در ایران
تورج دریایی در بیشتر مقالات و گفتگوهای خودش دلایل متعددی را برای رکود و عدم رشد شایسته رشته ایرانشناسی و تاریخ در داخل ایران بر شمرده که باید ما هم به یاد آوریم و با خود مرور کنیم؛ چرا که خود بخشی از حل مشکل است.
سیاستزدگی تاریخ (تاریخ به مثابه توپ فوتبال سیاسی): دریایی معتقد است تاریخ ایران، به ویژه دوران باستان، در سده اخیر به ابزاری سیاسی تبدیل شده است. او اشاره میکند که در دوره پهلوی به شکلی افراطی و گاه فاشیستی به تاریخ پیش از اسلام پرداخته شد، اما پس از آن، پاندول ساعت به سوی دیگر حرکت کرد و بخش بزرگی از گذشته نادیده گرفته یا نفی شد. از نظر او، مورخان در ایران اغلب تاریخ را از دریچه نگاه قدرت حاکم دیدهاند و این امر مانع از بررسی علمی و بیطرفانه وقایع شده است.
ضعف در روششناسی و تفکر انتقادی: او منتقد سیستم آموزشی ایران است که در آن دانشجویان به جای تشویق به «تفکر انتقادی» و استخراج مسائل نو، صرفاً «هدایت» میشوند. دریایی معتقد است در غرب، دانشجو وادار میشود با تکیه بر دادهها به تحلیل شخصی برسد، در حالی که در ایران بیشتر بر ضبط و ثبت وقایع (مانند سنت تاریخ طبری) تأکید میشود.
کمبود امکانات پژوهشی و دسترسی به منابع: یکی از انتقادات دردآور و جدی او نبود مجلات تخصصی با استانداردهای آکادمیک جهانی (داوری دقیق و هیئت تحریریه بینالمللی) در داخل کشور بوده است. شکایتی که تقریبا همیشه در گستره پژوهشی ایران وجود داشته است.
همچنین او به کمبود منابع علمی بروز، کتب ایرانشناسی جدید و مجلات معتبر در کتابخانههای ایران اشاره دارد که دست پژوهشگران داخلی را میبندد.
ضعف در زبانهای باستانی و اروپایی: دریایی تأکید میکند که برای درک عمیق تاریخ باستان، تسلط به زبانهای اروپایی (برای خواندن تحقیقات نوین) و زبانهای کلاسیک همچون یونانی و لاتین ضروری است، که در این زمینه خلأ بزرگی در ایران وجود دارد. او اشاره میکند که اگرچه ایرانیان در فارسی میانه پیشرفت کردهاند، اما در زبانهای مهمی چون اوستایی، هنوز این خارجیها هستند که حرف آخر را میزنند.
کمکاری سیاستمداران فرهنگی و نبود سرمایهگذاری: او با مقایسه ایران با کشورهایی چون ترکیه، مصر و مراکش، از عدم حمایت دولت ایران از کرسیهای ایرانشناسی در خارج از کشور انتقاد میکند. او توضیح میدهد که ترکیه برای ایجاد کرسیهای ترکشناسی در دانشگاههای معتبر آمریکا میلیونها دلار هزینه میکند و مصر برای دانشجویان خود بورس تحصیلی فراهم میآورد، اما ایران در این زمینه فعالیتی جدی ندارد و رشته ایرانشناسی در مجامع جهانی ضعیف شده است.
دروننگری افراطی: او از ذهنیت «دروننگر» ایرانیان انتقاد کرده و معتقد است در حالی که همسایگان برای معرفی خود به جهان تلاش (بروننگری) میکنند، ما در معرفی تمدن خود به زبان بینالمللی کوتاهی کردهایم. او به عنوان نمونه به بروشورهای تبلیغاتی ایران اشاره میکند که پر از غلطهای نگارشی به زبان انگلیسی است و نمیتوان آنها را به خارجیها ارائه داد.
مشکلات نهادی در موزهها: دریایی معتقد است برخلاف غرب که موزه را پژوهشکدهای برای محققان و فضایی برای پیوند مردم با گذشته میبیند، در ایران موزهها بیشتر حالت «خزانه» و انبار دارند و برخورد مدیران موزهها با پژوهشگران (به ویژه کسانی که از خارج میآیند) دشوار و گاه بازدارنده است.
دریایی، بر این باور است که تا زمانی که «کلاه ناسیونالیستی» را برنداریم، زبانهای لازم را نیاموزیم و دولت در این رشته سرمایهگذاری نکند، ایرانشناسی در ایران رشد چندانی نخواهد داشت.
با وجود این کارنامه، نام دریایی در محافل عمومی فارسی زبانان کمتر شنیده شده است. این همه بیدلیل نیست. شخصیتهایی چون او باید در اولویت زندگی هر فارسیگوی علاقهمندی باشد. اما کمکاری سیاستمداران فرهنگی و عدم سرمایهگذاری دولت در کرسیهای ایرانشناسی خارج از کشور برخلاف کشورهایی چون ترکیه. دوم، دروننگری افراطی: تمایل مراکز داخلی به ارسال منابع صرفاً مربوط به دوران اسلامی و نادیده گرفتن ریشههای باستانی در معرفی ایران به جهان و سوم، غلبه رویکردهای غیرعلمی: بازار نشر ایران اشباع از کتابهای غیرعلمی و رویایی درباره تاریخ باستان است که دیدگاههای واقعبینانه دریایی و اقران او را برنمیتابند..
تمام حرف نگارنده این است ... هر چند او خود را «یادآورنده» سلسله ساسانی میداند که اگر خوب بنگریم نشان از همت بالای او دارد... کار بزرگ اوست یادآوری یک سلسله رو به فراموشی چون ساسانیان و نشان دادن خلاء پژوهشی در برابر امپراتوری روم و موضوعات همسانش در مجامع علمی دنیا و نیز تمرکز و تاکید بر ریشههای هویت ایرانی به شیوه تورج دریایی... و اینکه همیشه تاکید دارد به بازنویسی تاریخ با منابع جدید ... با تمرکز تخصصی بر این دوره و تلاش برای ارتقای جایگاه ساسانیان در محافل علمی جهان و بیدار کردن حافظه تاریخی ایرانیان، نقش خود را به عنوان کسی که این سلسله را از بوته فراموشی نجات میدهد، تعریف و باز تعریف کرده است. شرح بیشر او با این اوراق محدود مجازی ممکن نیست.
آن تورج دریایی که با تمام این ناملایمات، همچنان ایستاده است...
زادروزت مبارک است؛ گرامی باد «یزدگرد شصت و سوم»
لینک کوتاه: کپی لینک
تمایل لبنان برای شرکت در دور جدید مذاکرات با اسرائیل به میزبانی رم توافق ایران و عمان برای ادامه گفت وگو درباره تنگه هرمز اقدام عجیب سارق ناشی؛ اختلال گسترده در شبکه ارتباطی جنوب خراسان رضوی حضور داوران ایرانی در جام بینالمللی فوتبال ساحلی مسکو کشف احتکار اسباببازی و زمینخواری دولتی در یزد دیپلمات روس: ناتو برای یک درگیری بزرگ آماده میشود هشدار جدی سخنگوی صنعت آب؛ النینو پایان خشکسالی ایران نیست نساجی قهرمان لیگ دسته اول شد؛ جشن زودهنگام در قائمشهر وحشت در اردوی کلمبیا؛ تهدید به مرگ مهاجم تیم ملی پس از حذف اطلاعیه سپاه درباره صدای انفجار در شهرستان پاکدشت سپاه: انهدام مهمات عملنکرده در پاکدشت یکشنبه نیز ادامه دارد وزارت خارجه عمان: مذاکرات تهران و مسقط در سطوح فنی و سیاسی ادامه مییابد کاهش هزار مگاواتی تولید برق کشور با خروج اضطراری چند نیروگاه آیا جام جهانی ۲۰۳۰ با ۶۴ تیم برگزار میشود؟ درخواست مردم عراق برای تعطیلی کنسولگری کویت