روباه سینه‌سفید؛ رمزگشایی از نام اولین ریاضی‌دان گمشده تمدن مایا

ما از مدت‌ها پیش می‌دانیم مایاها ریاضیات را می‌شناختند. برای نمونه، تقویم‌های آن‌ها درکی پیشرفته از چرخه‌های نجومی را نشان می‌دهد که نیازمند محاسبات پیچیده است. اما مانند بسیاری از دانش‌های بومی که در طول فتح آمریکا توسط اروپایی‌ها نابود یا دور ریخته شد، فکر می‌کردیم هرگز نخواهیم فهمید ریاضیدانان تمدن مایا چه کسانی بوده‌اند.

اما وضعیت به تازگی تغییر کرده است. باستان‌شناسان موفق به رمزگشایی از تکه‌گچ مرموزی شده‌اند که حداقل ۱۱۰۰ سال قدمت دارد. نمادهای روی آن، یک فرمول ریاضی را نشان می‌دهد که دوره‌های زمانی حرکت اجرام آسمانی را به هم مرتبط می‌کند. در کنار این فرمول، هیروگلیف‌هایی حک شده که به «بدین ترتیب می‌گوید ساک تان واکس» ترجمه می‌شوند؛ نامی مایایی با ریشه‌ی مردانه که به معنای «روباه سینه‌سفید» است.

به‌گزارش زومیت به نقل از ساینتیفیک آمریکن، کشف به سال ۲۰۱۰ بازمی‌گردد؛ زمانی که تیمی درحال حفاری در محوطه‌ای به نام شولتون در گواتمالا بود. شولتون شهری پررونق با هزاران ساختمان بود که بعدها جنگل جای آن را گرفت. یکی از همکاران هرست به طور اتفاقی به سوراخی برخورد که قاچاقچیان آثار باستانی کنده بودند. تیم پژوهشی کنده‌کاری را ادامه داد و اتاقک بزرگی با دیوارهایی پوشیده از نقاشی‌های دیواری را کشف کرد که مرکز آن را احاطه کرده بودند.

روی یکی از دیوارها، در ابتدا چیزی شبیه به لکه‌های خاک یا آوار دیده شد، اما بررسی دقیق‌تر نشان داد لکه‌ها در واقع تکه‌گچ‌های نازک با علائم عجیبی هستند که روی آن‌ها حک شده است. تیم نتوانست فوراً معنای آن‌ها را درک کند، اما این کتیبه‌ها از ذهنشان خارج نشد؛ برای بیش از یک دهه، هرست و همکارانش گهگاه در اوقات فراغت خود به رمزگشایی از آن‌ها می‌پرداختند.

همان‌طور که هدر هرست، باستان‌شناس دانشگاه اسکیدمور و نویسنده‌ی ارشد مطالعه، به یاد می‌آورد: «ابتدا به نظر می‌رسید انبوهی از اعداد و تاریخ‌هاست. کمی طول کشید تا رمز آن را بشکنیم.» این کار در نهایت توسط فرانکو دی. روسی، یکی از همکاران هرست که باستان‌شناس مؤسسه‌ی فناوری ماساچوست است، انجام شد.

روسی نشان داد که چگونه می‌توان علامت‌های روی یک تکه‌گچ خاص را به عنوان نوعی گاه‌شماری آسمانی تفسیر کرد. سپس تیم بازسازی کرد که چگونه نمادهای این تکه‌گچ‌ها، مدت زمان لازم برای بازگشت سیاراتی مانند مریخ و زهره به موقعیت یکسان (نسبت به خورشید) را محاسبه می‌کرد. جالب‌تر اینکه، این کنده‌کاری‌ها همه‌ی این چرخه‌ها را در یک فرمول ریاضی واحد به یکدیگر مرتبط می‌کردند و در کنار آن، امضای نویسنده حک شده بود.

این کشف فقط فرمول ریاضی جدید نیست. اسوالدو چینچیلا، انسان‌شناس دانشگاه ییل، معتقد است متن مانند شاهکاری ادبی است که چندین چرخه‌ی نجومی را با نظمی شاعرانه در کنار هم چیده است.

این اثر، محاسبات علمی را با تاریخ‌ها و اعداد مقدس مایا گره زده؛ اما به گفته‌ی چینچیلا، مهم‌ترین بخش ماجرا، دانستن نام خالق آن است. این فرمول را فردی با نام «ساک تان واکس» نوشته و دانشش را با امضای خود ثبت کرده؛ یعنی ما با تمرین ذهنی پیش پاافتاده روبرو نیستیم، بلکه با دستاوردی علمی از دانشمندی واقعی سروکار داریم.

گابریل ویل، باستان‌شناس دانشگاه کارولینای شمالی که در پژوهش مشارکت نداشته، اشاره می‌کند که این فرمول شباهت زیادی به مطالب موجود در «دفترنامه درسدن» دارد؛ کتابی پر از ریاضیات که از قدیمی‌ترین متون سالم مایا محسوب می‌شود. به گفته‌ی او، «این متن ممکن است منبع اصلی برخی از ایده‌های ثبت‌شده در کدکس بوده باشد.»

با‌این‌حال، پرسش‌های بسیاری بی‌پاسخ مانده است. تصور می‌شود اتاقک گچ‌نگاری‌شده در محوطه‌ی شولتون، بخشی از اقامتگاه خانواده‌ای صنعتگر یا انجمن کاغذسازان و کاتبان بوده باشد. اما مشخص نیست که خود ساک تان واکس در آنجا زندگی می‌کرده یا شخص دیگری صرفاً فرمول معروف او را بازنویسی کرده است.

هرست امیدوار است مطالعات بیشتر روی تکه‌گچ‌های باقی‌مانده (که خط‌های متفاوتی از حداقل یک کاتب دیگر را نشان می‌دهند) و همچنین کاوش در بخش‌های بیشتری از شهر گمشده، بتواند زمینه‌ی بیشتری برای این کشف فراهم آورد.

پژوهش در ژورنال Antiquity منتشر شده است.

اژه‌ای: برای پیروزی بر دشمن باید در اقتصاد قوی شویم

بیشتر بخوانید:

باکتری‌های اورانیوم‌خواری که آب معدنی سمی را تصفیه می‌کنند

تماشاخانه

جتی که مثل موشک سقوط کرد؛ رؤیای دختری که در آسمان ناتمام ماند

پناهگاه زیرزمینی کرد علیا؛ راز شهری که زیر زمین پنهان شده است / ۲ هزار سال پیش با الهام از لانه مورچه‌ها ساخته شد

فیلم های دیگر