داستان عجیب بارتینی بریف؛ یوفوی شوروی که برای شکار زیردریایی های آمریکا ساخته شد (+فیلم و عکس)

عصر ایران؛ مجله تصویری سلاح - برخی از سلاح های دوران جنگ سرد وحشتناک بودند، برخی زیبا بودند، و بعد هواپیمایی مثل بارتینی بریف وی وی ای-14 (Bartini Beriev VVA-14) وجود داشت؛ ماشینی که گویی از پیوند یک بشقاب پرنده و یک زیردریایی متولد شده بود و برای تعقیب و نابودی زیردریایی های حامل موشک هسته ای آمریکا ساخته شده بود. این پرنده که روی موج های دریا می لغزید و وعده پرواز عمودی و جهش از روی سطح آب را می داد، امروزه بدون بال و زنگ زده در دشتی خارج از شهر مسکو قرار دارد.

این ماشین یکی از عجیب ترین هواپیماهایی است که قرن بیستم به خود دیده و ذهن پشت آن نیز دست کمی از خود ماشین نداشت. طراح آن، رابرت بارتینی، یک اشراف زاده ایتالیایی بود که به رویاپرداز هوانوردی شوروی تبدیل شد؛ کسی که همکارانش به شوخی او را «آدم فضایی» می نامیدند. هواپیمای VVA-14 شاهکار مهندسی عجیب او بود؛ پرنده ای که قرار بود همه کارها را هم زمان انجام دهد، اما در نهایت تقریبا هیچ کدام را انجام نداد.

این داستان اژدهای سه سر اتحاد جماهیر شوروی است: اینکه قرار بود چه باشد، چرا هرگز به هدفش نرسید و چگونه تنها بازمانده آسیب دیده اش به عنوان تکه ای فلز قراضه در بزرگ ترین مجموعه هواپیماهای شوروی در جهان رها شد.

شکارچی زیردریایی؛ زاییده وحشت جنگ سرد

ساخت VVA-14 پاسخی به یک کابوس بسیار مشخص بود. در سال 1961، آمریکا تجهیز ناوگان زیردریایی های خود را به موشک های بالستیک «پولاریس» آغاز کرد؛ یک بازدارنده هسته ای که می توانست پنهان از دید، در هر نقطه ای از اقیانوس های جهان کمین کند. اتحاد جماهیر شوروی به وسیله ای نیاز داشت که بتواند این زیردریایی ها را پیدا کرده و با سرعت بالا در پهنه وسیعی از دریاهای آزاد نابود کند.

اینجا بود که رابرت بارتینی وارد میدان شد. این وسیله نقلیه دوزیست که نمونه اولیه آن در دهه 1960 شکل گرفت و در اوایل دهه 1970 به سخت افزار واقعی تبدیل شد، طوری طراحی شده بود که بتواند بدون نیاز به باند پرواز از هر نقطه ای به پرواز درآید، مسافت های طولانی را در ارتفاع بالا طی کند و مهم تر از همه، با استفاده از «اثر زمین» (Ground Effect) درست در بالای سطح آب حرکت کند تا مخفیانه به طعمه خود نزدیک شود. بارتینی با همکاری دفتر طراحی بریف که به ساخت قایق های پرنده شهرت داشت، برنامه ریزی این هواپیما را در فازهای گام به گام انجام داد که اوج آن یک شکارچی زیردریایی کاملا مسلح مجهز به آشکارساز ناهنجاری مغناطیسی بود.

14 موتور و خلاصه ای از جادوی اثر زمین

نام این هواپیما تقریبا همه چیز را برای ما فاش می کند. عبارت VVA مخفف «هواپیمای دوزیست عمودپرواز» (Vertikal'no-Vzletayushchaya Amfibiya) است و عدد 14 نشان دهنده تعداد موتورهای آن بود: دو توربوفن بزرگ برای پرواز کروز عادی، به همراه مجموعه ای از 12 موتور لیفت کوچک تر که برای پرتاب مستقیم کل وسیله نقلیه به سمت بالا از روی آب طراحی شده بودند. بدنه مرکزی شبیه زیردریایی بود که بال های کوتاهی روی آن رشد کرده و در دو طرف آن دو شناور (پنتون) بلند قرار گرفته بود.

ویژگی منحصر به فرد این هواپیما استفاده از اثر زمین بود؛ یعنی بالشتکی از هوای پرفشار که بین بال و سطح زیرین آن محبوس می شود. با پرواز در ارتفاع چند متری از سطح موج ها، وی وی ای-14 می توانست سریع و در ارتفاع بسیار پایین حرکت کند تا شناسايی آن برای رادارها سخت باشد و سپس در صورت نیاز، برای پرواز در ارتفاعات معمولی اوج بگیرد. برای مخفی نگه داشتن کل این پروژه، مهندسان حتی نمونه اولیه را به رنگ های شرکت هواپیمایی غیرنظامی آئروفلوت (Aeroflot) رنگ آمیزی کردند تا با یک ماشین نظامی اشتباه گرفته نشود.

نخستین نمونه اولیه در سال 1972 تکمیل شد و نخستین پرواز خود را در 4 سپتامبر همان سال از روی یک باند پرواز معمولی انجام داد. در سال 1974، شناورهای بادی برای آزمایش های آبی به آن متصل شدند - سیستمی که دردسرهای بی پایانی ایجاد کرد - و آزمایش های شناوری و تاکسی منجر به اولین پروازهای نسخه دوزیست در ژوئن 1975 شد.

پرواز عمودی که هرگز اتفاق نیفتاد

اینجا نقطه ای بود که رویا با قوانین فیزیک و زنجیره تامین شوروی برخورد کرد. کل مفهوم برخاست عمودی (VTOL) به آن مجموعه 12 موتوره لیفت RD-36-35PR وابسته بود. دفتر مسئولی که باید این موتورها را تحویل می داد، هرگز آن ها را تامین نکرد و همین امر آزمایش پرواز عمودی را کاملا غیرممکن ساخت. ماشینی که قرار بود مثل یک پرنده رمیده به یکباره از روی دریا به هوا بجهد، حتی یک بار هم نتوانست به صورت عمودی از زمین بلند شود.

همان طور که آندری سوونکو، مورخ هوانوردی بعدها توضیح داد، نمونه اولیه پروازی در واقع یک بستر آزمایشی ساده شده بود؛ این نمونه نه موتورهای لیفت را حمل می کرد و نه تجهیزات شکار زیردریایی داشت و تنها برای مطالعه پرواز افقی و آزمایش سیستم های هواپیما وجود داشت. از سال 1972 تا 1975، این هواپیما 107 پرواز و کمی بیش از 103 ساعت پرواز را ثبت کرد که برای یک نمونه آزمایشی عجیب و غریب آماری قابل احترام بود، اما با یک شکارچی زیردریایی عملیاتی فاصله زیادی داشت.

سپس پروژه قلب خود را از دست داد. رابرت بارتینی در سال 1974 درگذشت و برنامه نیز با او مرد. از دو نمونه اولیه برنامه ریزی شده، تنها یکی پرواز کرد و دومین نمونه - که قرار بود موتورهای برخاست عمودی را دریافت کند - در نهایت اوراق شد، چرا که موتور مناسبی برای آن ساخته نشد.

هیولای دریای خزر نبود!

هواپیمای VVA-14 اغلب با پرنده موج سوار معروف تر شوروی یعنی کی ام یا همان «هیولای دریای خزر» اشتباه گرفته می شود، اما این دو ماشین کاملا متفاوت بودند. هیولای دریای خزر یک اکرانوپلان خالص بود؛ شناوری متکی بر اثر زمین که تنها می توانست بر بالشتک هوایی نزدیک به سطح آب پرواز کند. در مقابل، وی وی ای-14 قرار بود یک هواپیمای واقعی باشد که توانایی برخاست عمودی، شناور شدن مانند قایق و اوج گرفتن به ارتفاعات بالا مانند یک هواپیمای معمولی را داشته باشد. اثر زمین تنها یکی از آیتم های فهرست طولانی آرزوهای این هواپیما بود.

از قضا، پس از مرگ بارتینی، بدنه باقی مانده در نسخه ای به نام 14M1P با شناورهای صلب و بدنه کشیده تر برای پرواز با اثر زمین تغییر یافت. آن آزمایش ها به پروژه وسیع تر اکرانوپلان های شوروی کمک کرد؛ از این رو، VVA-14 ردپای خود را روی همان خانواده ای از هواگردها به جا گذاشت که اغلب با آن ها اشتباه گرفته می شود.

اژدهایی که در دشت زنگ می زند

تنها نسخه باقی مانده از VVA-14، سرنوشت و بازنشستگی بسیار تلخی داشت. در سال 1987، این هواپیما از شهر تاگانروگ به مقصد موزه مرکزی نیروی هوایی در نزدیکی مسکو بارگیری شد، اما در طول مسیر فاجعه ای رخ داد؛ محموله در میان راه تخلیه شد و بدون هیچ مراقبی رها گردید. در این میان، قطعات هواپیما مورد غارت و آسیب جدی قرار گرفت و دیگر هرگز بازسازی نشد. امروزه این پرنده اسطوره ای در فضای باز موزه «مونینو» رها شده است؛ در حالی که بال هایش از بدنه جدا شده و تکه های آن در میان علف های هرز افتاده اند. روی بدنه خسته آن، هنوز هم شماره ثبت قدیمی اتحاد جماهیر شوروی و نشان های کم رنگ شده شرکت آئروفلوت به چشم می خورد.

مسئولان موزه هزینه بازسازی این پرنده را بیش از یک میلیون دلار برآورد کردند؛ بودجه ای که هرگز تامین نشد. بدین ترتیب، ماشینی که قرار بود بر فراز پهنه نیلگون اقیانوس اطلس پرواز کند و به شکار زیردریایی های هسته ای برود، حالا در دشتی خاموش در روسیه آرام گرفته و به آرامی به آهن قراضه تبدیل می شود؛ یادبودی بی صدا برای یکی از جسورانه ترین و عجیب ترین رویاهایی که در دوران جنگ سرد شکل گرفت.

با این همه، شاهکاری شگفت انگیز در دل این شکست نهفته است. وی وی ای-14 تلاش کرد تا هم زمان قایق، هواپیما، هلیکوپتر و شکارچی زیردریایی باشد؛ پرنده ای که اگرچه تقریبا در تمامی این اهداف ناکام ماند، اما به عنوان تجسمی از تخیل محض در قالب آلومینیوم، بی بدیل و باشکوه باقی ماند - اثباتی بر اینکه گاهی عجیب ترین دستاوردهای مهندسی، انسانی ترین آن ها هستند.

حقایق کوتاه

چیست؟ بارتینی بریف VVA-14 - هواپیمای دوزیست با قابلیت برخاست عمودی

طراح: رابرت بارتینی به همراه دفتر طراحی بریف

ماموریت: شکار و نابودی زیردریایی های حامل موشک پولاریس نیروی دریایی آمریکا

اولین پرواز: 4 سپتامبر 1972 از روی باند پرواز معمولی

تعداد ساخته شده: 2 نمونه اولیه (تنها یک نمونه پرواز کرد)

پیشرانه: 2 موتور کروز + 12 موتور برخاست عمودی = 14 موتور (موتورهای برخاست عمودی هرگز نصب نشدند)

تعداد پروازها: 107 پرواز، حدود 103 ساعت پرواز در مجموع

سرنوشت: بازنشسته در سال 1987؛ تنها بازمانده به صورت قطعه قطعه و بدون بال در موزه مونینو قرار دارد

تنظیم و ترجمه: محمدمهدی حیدرپور

گزارش خبرنگار صداوسیما از محل جنایت جدید آمریکا

بیشتر بخوانید:

بارتینی ای-57؛ مرموزترین بمب افکن شوروی که هرگز پرواز نکرد(+عکس)

تماشاخانه

سورنا ؛ پهلوان نام‌دار سیستانی و قهرمان نبرد ایران و روم / مشهورترین فرمانده ایرانی و سرنوشت تلخی که داشت

۲۵ سال تلاش و عاشقی برای میراث فرهنگی ایران / این زن قلعه الموت را جهانی کرد

فیلم های دیگر