مدیر گروه مطالعات ساماندهی صنایع و مشاغل مرکز مطالعات شهرداری تهران با بیان اینکه دستفروشی بیش از آنکه یک تخلف شهری باشد، محصول مشکلات اقتصادی، بیکاری و مهاجرت است، گفت: برخوردهای مقطعی و قهری تاکنون نتیجهای نداشته و تنها راهکار پایدار، ساماندهی دستفروشان، ایجاد بازارچههای استاندارد و همکاری همه دستگاههای مسئول است.
مصطفی عراقی در گفتوگو با ایسنا، با اشاره به ریشههای شکلگیری پدیده دستفروشی، اظهار کرد: براساس پژوهشهای انجامشده، دو عامل اصلی در گسترش این پدیده نقش دارند؛ نخست مهاجرت گسترده از روستاها به شهرها است که در نتیجه تضعیف اقتصاد کشاورزی، کاهش فرصتهای شغلی و نبود مهارتهای لازم برای ورود به بازار کار شهری رخ میدهد.
وی افزود: حدود یکچهارم مهاجرتهای بین استانی کشور به مقصد تهران انجام میشود و تا سال ۱۴۰۰ نیز حدود ۲۰۰ هزار نفر از کشورهای همسایه وارد تهران شدهاند. بسیاری از این افراد سرمایه کافی برای ورود به بازار رسمی کار ندارند و برای تأمین معاش به فعالیتهای غیررسمی از جمله دستفروشی روی میآورند.
عراقی با بیان اینکه سازمان بینالمللی کار (ILO) فروشندگان خیابانی را بخشی از اقتصاد غیررسمی میداند، گفت: در مقابل، طبق تبصره یک بند ۵۵ قانون شهرداریها، اشغال پیادهروها و سد معبر برای کسبوکار ممنوع است و شهرداری موظف به جلوگیری از آن است.
وی در عین حال تأکید کرد: دستفروشی در بسیاری از کشورهای دنیا یک آسیب اجتماعی خطرناک تلقی نمیشود و کشورهایی بهویژه در شرق آسیا با ایجاد بازارچهها و فضاهای مشخص، این فعالیت را ساماندهی و حتی از ظرفیت آن برای رونق اقتصاد و گردشگری استفاده کردهاند.
مدیر گروه مطالعات ساماندهی صنایع و مشاغل مرکز مطالعات شهرداری تهران با اشاره به چالش مدیریت این پدیده، گفت: دستفروشی یکی از پیچیدهترین مسائل مدیریت شهری است؛ زیرا از یک سو باید حقوق کسبه دارای مجوز حفظ شود و از سوی دیگر نمیتوان حق اشتغال و معیشت اقشار آسیبپذیر را نادیده گرفت.
وی ادامه داد: بخش مهمی از دستفروشی نتیجه بیکاری، رکود اقتصادی و تورم است و تا زمانی که این مشکلات ادامه داشته باشد، عرضه و تقاضا برای دستفروشی نیز پابرجا خواهد ماند. به همین دلیل، سیاستهای مقطعی و برخوردهای صرفاً قهری، علاوه بر هزینه اجتماعی بالا، آثار موقتی دارند.
عراقی با اشاره به تجربه کشورهای مختلف در زمینه دستفروشی، گفت: کشورهایی مانند تایلند، فرانسه و سریلانکا دستفروشی را به رسمیت شناختهاند، اما نمونه موفقتر مربوط به سنگاپور است؛ جایی که حدود ۵۰ هزار دستفروش در فضاهای مشخص و تحت نظارت فعالیت میکنند و دولت امکاناتی مانند آب، برق، سیستم دفع زباله و زیرساختهای بهداشتی را برای آنان فراهم کرده است.
وی افزود: علاوه بر این، آموزشهای بهداشت فردی، بهداشت مواد غذایی و اصول تغذیه نیز به دستفروشان ارائه میشود و همین موضوع علاوه بر ارتقای کیفیت خدمات، به توسعه گردشگری نیز کمک کرده است.
وی با تأکید بر اینکه تهران نیز میتواند از این تجربهها استفاده کند، اظهار کرد: ساماندهی باید با اطلاعرسانی چهرهبهچهره آغاز شود، سپس ثبتنام، شناسایی و امتیازبندی افراد انجام گیرد تا نیازمندان واقعی مشخص شوند.
عراقی ادامه داد: در مرحله بعد باید با مشارکت معتمدان محلی، سازمانهای مردمنهاد و مالکان اراضی، مکانهای مناسب برای ایجاد بازارچهها شناسایی و تفاهمنامههای لازم میان شهرداری، مالکان و نیروی انتظامی منعقد شود تا دستفروشان در چارچوبی قانونی به این فضاها منتقل شوند.
وی درباره ادعای همکاری برخی مغازهداران با دستفروشان نیز گفت: اثبات این موضوع از نظر حقوقی بسیار دشوار است؛ زیرا معمولاً قراردادها شفاهی هستند و مدرکی برای اثبات آن وجود ندارد.
به گفته عراقی، برخی مغازهداران به دلیل کاهش فروش و افزایش هزینههایی مانند اجاره، مالیات و عوارض، ممکن است به دنبال درآمد مکمل باشند و در عین حال هنگام مراجعه مأموران شهرداری، هرگونه ارتباط با دستفروشان را انکار کنند.
مدیر گروه مطالعات ساماندهی صنایع و مشاغل مرکز مطالعات شهرداری تهران با اشاره به تجربه چند دهه اخیر در ایران درباره ساماندهی دستفروشان، گفت: سیاستهای مقابله با دستفروشی از دهه ۷۰ تاکنون به موفقیت کامل نرسیدهاند؛ زیرا دستفروشی معلول مشکلات اقتصادی است، نه علت آن.
وی افزود: کاهش قدرت خرید مردم، اقتصاد پنهان، نبود فضای مناسب برای کسبوکارهای کوچک و احتمال فعالیت برخی شبکههای غیررسمی از دیگر عواملی است که تداوم این پدیده را رقم زدهاند.
عراقی تأکید کرد: ساماندهی موفق دستفروشان تنها با همکاری شهرداری، وزارت صنعت، معدن و تجارت، اتاق اصناف، سازمان تأمین اجتماعی، سازمان بهزیستی، کمیته امداد، سازمانهای مردمنهاد، دستگاه قضایی و نیروی انتظامی امکانپذیر است.
وی در پایان خاطرنشان کرد: راهحل این مسئله برخورد صرفاً پلیسی نیست، بلکه باید مدیریت فضاهای عمومی شفاف شود تا ضمن حفظ معیشت دستفروشان، نظم، زیبایی بصری و کیفیت فضاهای شهری نیز ارتقاء یابد.