روز جهانی چپ دست ها؛ چرا حدود 10 درصد انسان ها دنیا را با دست چپ تجربه می کنند؟

عصر ایران- امروز، 13 اوت، روز جهانی چپ دست هاست؛ مناسبتی که شاید در نگاه اول فقط یک روز نمادین به نظر برسد، اما پشت آن داستان جالبی درباره تاریخ، فرهنگ، مغز انسان و حتی طراحی وسایل روزمره وجود دارد. چپ دست ها حدود یک دهم جمعیت جهان را تشکیل می دهند؛ یعنی در یک جمعیت بزرگ، صدها میلیون نفر ترجیح می دهند کارهای حرکتی خود را با دست چپ انجام دهند. یک فراتحلیل بزرگ که اطلاعات بیش از 2.3 میلیون نفر را از 200 مطالعه بررسی کرد، میزان چپ دستی را حدود 10.6 درصد برآورد کرد.

اما چرا اصلا برای چپ دست ها یک روز جهانی وجود دارد؟

داستان روزی که برای چپ دست ها ساخته شد

روز جهانی چپ دست ها نخستین بار در سال 1976 به ابتکار «دین آر. کمپبل»، بنیانگذار Lefthanders International، برگزار شد. هدف این مناسبت جلب توجه به شرایط چپ دست ها در جامعه ای بود که بیشتر ابزارها و محیط های آن برای افراد راست دست طراحی شده بود. منابع انگلیسی این روز را به طور معمول از سال 1976 دنبال می کنند و 13 اوت را تاریخ برگزاری سالانه آن می دانند.

این موضوع در دهه 1970 اهمیت بیشتری داشت، زیرا تغییر دادن دست غالب کودکان هنوز در بعضی خانواده ها و مدارس اتفاق می افتاد. کودک چپ دست ممکن بود برای نوشتن با دست چپ سرزنش شود یا از او بخواهند با دست راست بنویسد. پژوهش های تاریخی درباره چپ دستی نیز نشان می دهند که چنین فشارهایی در جوامع مختلف وجود داشته و چپ دستی برای مدت طولانی به عنوان رفتاری نامطلوب یا غیرطبیعی تلقی می شده است.

به همین دلیل، روز جهانی چپ دست ها از ابتدا فقط برای جشن گرفتن یک ویژگی بدنی نبود؛ هدف آن تا حد زیادی این بود که به اکثریت راست دست ها یادآوری کند که بسیاری از چیزهایی که در زندگی روزمره بدیهی به نظر می رسند، برای همه به یک اندازه راحت نیستند.

دنیایی که بیشتر برای راست دست ها ساخته شده است

یک راست دست احتمالا هنگام استفاده از قیچی، باز کردن بعضی ابزارها، نشستن پشت برخی میزهای مدرسه یا کار با بعضی تجهیزات اصلا به این موضوع فکر نمی کند که وسیله مورد استفاده اش برای چه کسی طراحی شده است.

اما یک چپ دست ممکن است هر روز با چنین مسئله ای روبه رو شود.

بسیاری از ابزارهای دستی، میزهای آموزشی، برخی تجهیزات صنعتی و بعضی وسایل روزمره بر اساس الگوی استفاده افراد راست دست طراحی شده اند. در نتیجه، چپ دست ها گاهی مجبورند روش استفاده از وسیله را تغییر دهند یا از ابزار مخصوص خود استفاده کنند. همین مسئله یکی از دلایل اصلی شکل گیری جنبش های مربوط به حقوق و آگاهی رسانی درباره چپ دست ها بوده است.

جالب اینجاست که مشکل همیشه خود وسیله نیست؛ گاهی مسئله این است که طراحی استاندارد جامعه بر اساس اکثریت انجام شده است.

آیا چپ دست بودن در مغز اتفاق می افتد؟

بله، اما ماجرا بسیار پیچیده تر از این است که بگوییم «نیمکره راست مغز چپ دست ها فعال تر است».

دست غالب انسان با سازمان دهی دو نیمکره مغز ارتباط دارد. در بیشتر انسان ها، نیمکره چپ در بسیاری از جنبه های زبان نقش غالب دارد و همین نیمکره کنترل دست راست را نیز بر عهده دارد. در بسیاری از افراد چپ دست، سازمان دهی مغز برای کنترل دست غالب متفاوت است و نیمکره راست نقش بیشتری در کنترل دست چپ دارد؛ البته این موضوع یک الگوی کاملا ساده و یکسان برای همه چپ دست ها نیست.

دانشمندان هنوز پاسخ قطعی به این پرسش ندارند که چرا یک فرد چپ دست می شود. شواهد نشان می دهند که ژنتیک در این ویژگی نقش دارد، اما خبری از یک «ژن چپ دستی» واحد نیست.

یک ژن مرموز و سرنخی درباره چپ دستی

یکی از جالب ترین یافته های سال های اخیر در همین زمینه در سال 2024 منتشر شد.

پژوهشگران با بررسی داده های ژنتیکی بیش از 350000 نفر از بانک اطلاعاتی UK Biobank، ارتباطی میان چپ دستی و برخی گونه های نادر ژن TUBB4B پیدا کردند. این گونه های ژنتیکی در افراد چپ دست حدود 2.7 برابر بیشتر از راست دست ها دیده شدند. ژن TUBB4B در تولید پروتئین بتا توبولین نقش دارد؛ پروتئینی که در ساختار میکروتوبول های سلول نقش دارد.

اما این کشف به این معنا نیست که دانشمندان «ژن چپ دست بودن» را پیدا کرده اند. برآورد این پژوهش نشان داد سهم گونه های نادر کدکننده در توضیح چپ دستی بسیار اندک است. بنابراین احتمالا عوامل ژنتیکی متعدد، فرایندهای رشد مغز و عوامل تصادفی در کنار یکدیگر در شکل گیری دست غالب نقش دارند.

این یافته از این جهت مهم است که نشان می دهد حتی یک ویژگی ساده ظاهری مثل اینکه با کدام دست می نویسیم، ممکن است ریشه در فرایندهای بسیار پیچیده رشد مغز داشته باشد.

آیا چپ دست ها باهوش ترند؟

احتمالا نه؛ دست کم شواهد علمی محکمی وجود ندارد که بتوان بر اساس چپ دست بودن، هوش بالاتر را پیش بینی کرد.

این یکی از افسانه های بسیار محبوب درباره چپ دست هاست. در فرهنگ عمومی گاهی گفته می شود چپ دست ها خلاق تر، باهوش تر یا هنرمندتر هستند، اما چنین نتیجه ای را نمی توان به عنوان یک واقعیت علمی درباره همه چپ دست ها پذیرفت.

تفاوت در سازمان دهی مغز به معنای برتری کلی یک گروه نسبت به گروه دیگر نیست. مغز چپ دست ها متفاوت سازمان دهی می شود، اما «متفاوت» لزوما به معنای «بهتر» یا «بدتر» نیست.

چرا چپ دست ها در بعضی ورزش ها زیاد دیده می شوند؟

اینجا ماجرا جالب تر می شود. در ورزش هایی که بازیکنان مستقیما مقابل یکدیگر قرار می گیرند، مانند تنیس، شمشیربازی و برخی ورزش های رزمی، چپ دست بودن ممکن است یک مزیت تاکتیکی ایجاد کند.

دلیل ساده ای دارد: یک بازیکن راست دست بیشتر عمر ورزشی خود را با رقبای راست دست تمرین می کند، اما یک چپ دست مرتب با راست دست ها روبه رو می شود. بنابراین چپ دست ممکن است تجربه بیشتری در مواجهه با سبک بازی ای داشته باشد که برای حریف راست دست کمتر آشناست.

یک مطالعه در سال 2024 که حضور چپ دست ها را در میان 100 تنیسور برتر مردان در دوره های مختلف بررسی کرد، سهمی حدود 15 درصد برای چپ دست ها گزارش کرد؛ رقمی بالاتر از میزان تقریبی 10 درصدی چپ دستی در جمعیت عمومی. البته این به معنای آن نیست که چپ دست بودن به طور کلی باعث موفقیت بیشتر در ورزش می شود؛ رابطه میان دست غالب و موفقیت ورزشی به نوع ورزش و شرایط رقابت بستگی دارد.

حتی واژه «چپ» هم در تاریخ بی طرف نبوده است

شاید یکی از عجیب ترین بخش های داستان چپ دست ها به زبان برگردد. در زبان لاتین، واژه sinister به معنای «چپ» بود، اما در طول زمان در زبان های اروپایی معانی منفی مانند شوم و بدیمن نیز پیدا کرد. پژوهش های تاریخی درباره عدم تقارن فرهنگی میان راست و چپ نشان می دهند که سمت راست در بسیاری از سنت های فرهنگی با مفاهیمی مانند درست بودن، قدرت و خوبی پیوند خورده و سمت چپ با مفاهیم منفی تر ارتباط پیدا کرده است.

این نگاه فقط به واژه ها محدود نمی شد. در دوره های مختلف تاریخی، چپ دستی گاهی با ناشی گری، ناپاکی، بدی یا حتی ویژگی های شیطانی ارتباط داده می شد و همین باورها باعث شد برخی کودکان برای تغییر دست غالب خود تحت فشار قرار بگیرند.

البته نباید تصور کرد که تمام فرهنگ ها در تمام دوره های تاریخی دقیقا چنین نگاهی داشته اند؛ نگرش نسبت به چپ دستی در زمان ها و جوامع مختلف متفاوت بوده است.

یک باور علمی که سال ها اشتباه فهمیده شد

یکی از مشهورترین داستان های مربوط به چپ دستی، ادعای «عمر کوتاه تر چپ دست ها» است. در دهه های گذشته حتی پژوهش هایی منتشر شد که ظاهرا نشان می داد چپ دست ها زودتر از راست دست ها می میرند. اما بعدها مشخص شد که این نتیجه به یک خطای آماری و جمعیتی مربوط بوده است.

با افزایش تدریجی پذیرش چپ دستی در قرن بیستم، درصد چپ دست ها در نسل های جوان تر بیشتر شد. بنابراین در میان سالمندان، چپ دست های کمتری وجود داشت؛ نه لزوما به این دلیل که زودتر می مردند، بلکه چون بسیاری از افراد مسن در کودکی مجبور شده بودند از دست راست استفاده کنند. مطالعات بعدی این ادعای مشهور درباره طول عمر کمتر چپ دست ها را رد کردند.

این ماجرا نمونه جالبی از این است که چگونه یک تفاوت جمعیتی می تواند با یک رابطه علت و معلولی اشتباه گرفته شود.

چرا هنوز فقط حدود 10 درصد؟

این هم یکی از پرسش های بزرگ علم درباره دست غالب است. اگر چپ دست بودن کاملا نامطلوب بود، انتظار داشتیم این ویژگی در طول نسل های بسیار کمتر شود. اما چنین اتفاقی نیفتاده است. از سوی دیگر، اگر هیچ تفاوتی میان راست دستی و چپ دستی وجود نداشت، این سوال مطرح می شد که چرا نسبت آنها در بسیاری از جمعیت ها تا این اندازه نامتقارن باقی مانده است.

دانشمندان برای توضیح این مسئله نظریه های مختلفی مطرح کرده اند. یکی از ایده ها این است که چپ دست بودن در برخی موقعیت های رقابتی می تواند مزیتی ایجاد کند؛ به ویژه زمانی که کمیاب بودن یک ویژگی خودش تبدیل به مزیت شود. اما این هنوز یک موضوع پژوهشی است و پاسخ نهایی و ساده ای برای آن وجود ندارد.

آنچه فعلا می دانیم این است که چپ دستی یک ویژگی نسبتا پایدار در جمعیت انسان است. بزرگ ترین فراتحلیل انجام شده در این زمینه، با بررسی 262 مجموعه داده از 200 مطالعه و مجموعا 2396170 نفر، میزان چپ دستی را 10.6 درصد برآورد کرده است. این مطالعه همچنین نشان داد که برآورد بسته به روش تعریف و اندازه گیری چپ دستی تغییر می کند.

13 اوت؛ روزی برای دیدن تفاوتی که معمولا دیده نمی شود

روز جهانی چپ دست ها در نهایت درباره این نیست که چپ دست ها بهتر از راست دست ها هستند یا برعکس. موضوع اصلی، پذیرفتن یک تفاوت طبیعی انسانی است.

حدود یک نفر از هر 10 نفر ترجیح می دهد بسیاری از کارهای حرکتی خود را با دست چپ انجام دهد. این افراد نه بیمارند، نه دچار نقص هستند و نه لزوما باهوش تر یا خلاق تر از دیگران. آنها فقط یکی از تفاوت های طبیعی بدن و مغز انسان را دارند.

شاید جذاب ترین پیام 13 اوت همین باشد: بسیاری از چیزهایی که در زندگی روزمره «طبیعی» به نظر می رسند، در واقع فقط برای اکثریت طبیعی و راحت هستند.

برای یک راست دست، استفاده از قیچی یا نوشتن روی یک میز مدرسه ممکن است آن قدر عادی باشد که اصلا به طراحی آن فکر نکند. اما برای یک چپ دست، همین وسیله می تواند هر روز یادآوری کند که بخش بزرگی از جهان برای دست دیگری طراحی شده است.

به همین دلیل، روز جهانی چپ دست ها بیش از آنکه جشن یک ویژگی خاص باشد، یادآوری ساده ای درباره تنوع انسان هاست؛ اینکه گاهی لازم نیست آدم ها خودشان را با قالب موجود تطبیق دهند، بلکه می توان قالب را طوری طراحی کرد که افراد بیشتری در آن جا بگیرند.

سخنگوی قرارگاه خاتم: هیچ کشتی بدون مجوز و نظارت ایران امکان تردد امن از تنگه هرمز را ندارد

بیشتر بخوانید:

تجربه چپ دست‌ ها در دنیای راست دست ها (+عکس)

حقایقی درباره چپ دست‌ها

راز چپ دست ها در چیست؟

تماشاخانه

پارتیا، افسانه «آن‌شیگائو»؛ سفر شاهزاده ایرانی به چین / سوغات او یک دین بود

ساعت ۸:۱۵ ششم اوت ؛ هیروشیما / وقتی شهر در دیگ قیر می‌جوشید

فیلم های دیگر