فیلم بیشتر »»
کد خبر ۱۱۹۳۵۷۱
تاریخ انتشار: ۱۰:۱۴ - ۰۱-۰۷-۱۴۰۵
کد ۱۱۹۳۵۷۱
انتشار: ۱۰:۱۴ - ۰۱-۰۷-۱۴۰۵

«چوب الف بر سر ما» یعنی چه؟

چوب الف
چوبِ الف یا چوبْ‌الف چرم، چوب یا مقوایی است که لای کتاب می‌گذارند یا هنگام کتاب خواندن آن را پایین قسمت در حال مطالعه حرکت می‌دهند.

«چوبِ الف» چرم، چوب یا مقوایی است که لای کتاب می‌گذارند یا هنگام کتاب خواندن آن را پایین قسمت در حال مطالعه حرکت می‌دهند اما از این واژه در سرود «یار دبستانی من» اینگونه برمی‌آید که برای تنبیه دانش‌آموزان هم استفاده می‌شده است.

به گزارش ایسنا، فرهاد قربان‌زاده - زبان‌شناس، فرهنگ‌نویس و ویراستار- دربارۀ واژۀ «چوب الف» نوشته است: چوبِ الف یا چوبْ‌الف چرم، چوب یا مقوایی است که لای کتاب می‌گذارند یا هنگام کتاب خواندن آن را پایین قسمت در حال مطالعه حرکت می‌دهند. این ترکیب دست‌کم صد سال در فارسی سابقه دارد:

«چوب الف را روی کلمات می‌گرداندم و جملۀ عربی و شعر فارسی را تکرار می‌کردم» (مستوفی، شرح زندگانی من، ۱۳۸۴، ج ١، ص ٢١٨).
«شاهین دید که یک چوق‌الف لای دیوان است» (سیمین دانشور، از فرهنگ بزرگ سخن، ذیل «چوق‌الف»).
«یار دبستانی من، با من و همراه منی / چوب الف بر سر ما، بغض من و آه منی» (منصور تهرانی).

از این سروده برمی‌آید که ظاهراً از چوب الف برای تنبیه شاگردان هم استفاده می‌شده‌است. این کاربردِ چوب الف در این شاهد نیز دیده می‌شود:
«جانور اهلی که دیگر نیازی به داغ و درفش و چوب الف ندارد. او خود مسیر هرروزه‌اش را بدون مزاحمت عقل می‌رود و می‌آید» (محمود صباحی، جامعۀ تعزیه؛ جستاری در روان رنجور ایرانی، لندن، اچ‌انداس مدیا، ١۳٩۵، ص ١١٢).

چنان‌که در تعریف این واژه اشاره کردیم، چوب الف از جنس چرم هم ساخته می‌شد:

«از روی پاتختی یک چوب الف چرمی برداشت، لای کتاب گذاشت» (ناصر ایرانی، زنده باد مرگ، ١۳۶٩، ص ۵٩).

ایرج افشار احتمال می‌دهد که این واژه مربوط به فارسی تهرانی باشد: «اما آنچه من می‌دانم در تهران به نشانی که لای کتاب یا دفتر می‌نهادند چوغ (= چوب) الف می‌گفتند» (مجلۀ فرهنگ ایران‌زمین، ج ١٧ـ١٨، ص ٩١، سه شاهد اخیر از books.google.com).

در فارسی کهن ترکیب چوب‌حرفی در همین معنی به کار می‌رفته‌است: «چوب‌حرفی: چوبی باریک که به دست طفلان دهند تا آن را بر سطور گذاشته، خوانند برای محافظت خط کتاب. [محسن] تأثیر گوید، بیت: ادیب عشق تو در غورگی که پیرم کرد / عصای پیریِ من بود چوب‌حرفیِ من» (سراج‌الدین علی‌خان آرزو، چراغ هدایت، تصحیح محمد دبیرسیاقی، تهران، معرفت، ۱۳۳۸).

فرهنگستان زبان و ادب فارسی چوق‌الف را در برابر bookmark تصویب کرده‌است. بی‌گمان در واژه‌گزینی صورت معیار چوب‌الف بر صورت عامیانۀ چوق‌الف برتری دارد. در سال‌های اخیر، برخی افراد واژه‌های نشان کتاب و نشانگر و نشانک را در برابر bookmark ساخته‌اند. احتمالاً این افراد از وجود واژۀ چوب‌الف در فارسی آگاه نبوده‌اند.

برچسب ها: چوب الف ، چوق الف ، ادبیات
ارسال به دوستان
حضور چهره‌های سرشناس فوتبال و سینما در بدرقه حمید علیدوستی به خانه ابدی (+عکس) سه بحران اثرگذار بر یک معادلۀ سیاسی؛ خاورمیانه در آستانۀ دور تازۀ رویارویی‌ سخنگوی قوه قضاییه: هشدار به مدعیان نفوذ و پیگیری پرونده سکوی طلا/ دستورالعمل ساماندهی کافه‌ها تدوین می‌شود/ شبنم نعمت‌زاده زندان است کمبود تستوسترون در مردان؛ علائم، علت ها و روش تشخیص عضو کمیسیون امنیت ملی مجلس: طولانی شدن خرید سوخو 35 به دلیل خیانت تصمیم گیران است/ شماره حساب بدهید مردم پولش را تامین می کنند (+فیلم) درباره هشدار تاکر کارلسون به احتمال حمله هسته ای آمریکا به ایران بانک‌های مرکزی با سریع‌ترین روند از ۲۰۲۴ طلا می‌خرند بازارِ تاریکِ «مادران اجاره‌ای»؛ دو سوی یک معامله پررنج سپرده‌های بانکی افزایش یافت 10 علت افزایش ضربان قلب؛ از استرس تا اختلالات قلبی چه عواملی منیزیم بدن را کاهش می دهند؟ دستگیری زورگیر مسلح در تهرانپارس اکسیوس: 3 گزینه ترامپ برای ایران پس از انتخابات کنگره اعلام زمان انتشار نتایج کنکور ۱۴۰۵ قیمت‌ها در بازار خودرو می‌تازند/ نظارت همچنان بلاتکلیف!