ایران دروازه بان هرمز/ بازتعریف موازنه قدرت در خلیج فارس 

در حالی که درگیری مستقیم نظامی میان ایالات متحده و ایران رو به فروکش است، کنترل تهران بر تنگه هرمز در حال دگرگون کردن امنیت خلیج فارس و آینده کشتیرانی دریایی است.

به گزارش عصرایران، " ایمن خلیل" و "فاضل کاسب" ( دو پژوهشگر ارشد موسسه مطالعات امنیتی عرب در لندن) در مقاله ای در وبگاه "نیو عرب" نوشتند:

هم‌زمان با فروکش کردن عملیات نظامی میان ایالات متحده و ایران، جنگی بر سر روایت‌های رقیب درگرفته است؛ ادعاهای متضاد درباره تنگه هرمز، پیامدهایی عمیق و به‌طور بالقوه گمراه‌کننده به همراه دارد.

از یک سو، ایران اعلام می‌کند که تنگه بسته است، اما در عین حال به تعداد محدودی از کشتی‌ها و شناورها اجازه می‌دهد تا با عبور از آب‌های سرزمینی‌اش، مسیری امن را طی کنند - که گفته می‌شود در ازای پرداخت هزینه صورت می‌گیرد. در مقابل، ایالات متحده همچنان تاکید دارد که تنگه باز است و کشتیرانی آزاد و بدون مانع در آن تضمین شده است. دونالد ترامپ حتی فراتر رفته و تنگه هرمز را قلمرو ایالات متحده خوانده است.

با این حال، فراتر از این ادعاهای متقابل، واقعیتی انکارناپذیر نهفته است. تصاویر ماهواره‌ای و سامانه‌های ردیابی دریایی به‌وضوح نشان می‌دهند که تردد در این تنگه بسیار محدود شده است؛ به‌طوری که حجم کشتیرانی اکنون تنها بخش کوچکی از سطح عادی آن پیش از 28 فوریه 2026 را تشکیل می‌دهد. برخلاف ادعاهای ایالات متحده، محدودیت‌های شدید در عبور کشتی‌های تجاری از این تنگه، تاثیر آشکاری بر بازار جهانی انرژی گذاشته و موجب جهش قیمت نفت شده است.

با انباشته شدن این گذرگاه باریک از ناوگان‌های نظامی، نفت‌کش‌ها و سایر شناورها، و هم‌زمان با افزایش توجه بین‌المللی به آن، واقعیت‌های تازه‌ای در حال ظهور است. گزارش‌ها حاکی از آن است که مذاکرات دوجانبه میان دو کشور ساحلیِ تنگه - یعنی عمان و ایران - به مرحله‌ای حساس رسیده و در حال تعیین مسیرهای جدیدی برای ورود و خروج شناورها به تنگه است. گفته می‌شود این مذاکرات دوجانبه - که ایالات متحده و میانجی‌هایی همچون پاکستان و قطر به‌دقت آن را دنبال می‌کنند- واقعیت‌های جدیدی را رقم خواهد زد که پیش از حملات آمریکا و اسرائیل به ایران در فوریه گذشته، وجود نداشتند.

تحلیل‌های "گروه امنیت دریایی" (Maritime Security Group) که بر پایه منابع باز (Open-source) انجام شده، نشان می‌دهد که ایران به دنبال ایفای نقش در نظارت بر تردد دریاییِ ورودی - و احتمالا خروجی - از طریق این تنگه است. طبق گزارش‌ها، تهران خواستار ترتیبات جدیدی در خصوص شناورهایی است که محموله‌های نظامی حمل می‌کنند؛ محموله‌هایی که ممکن است در عملیات نظامی علیه ایران به کار گرفته شوند. اگر صحت این گزارش‌ها تایید شود، باید آن را سرآغاز تغییری بنیادین در نحوه مدیریت دسترسی، کشتیرانی و امنیت در تنگه هرمز دانست.

با این حال، حتی به نتیجه رسیدنِ موفقیت‌آمیزِ مذاکرات دوجانبه با عمان نیز بازگشایی تنگه هرمز را تضمین نمی‌کند. مقامات ایرانی تاکید کرده‌اند که بازگشایی تنگه هرمز منوط به پایان موفقیت‌آمیز این گفتگوها نیست. در عوض، تهران پایبندی ایالات متحده به "یادداشت تفاهم اسلام آباد" (MOU) امضاشده با ایران را پیش‌شرطی برای از سرگیری پایدارِ کشتیرانی در تنگه هرمز می‌داند. به‌ویژه، ایران خواستار اجرای فوری مفاد این یادداشت تفاهم در خصوص توقف خصومت‌ها، رفع محاصره و کاهش تحریم‌هاست. این تمایز، بسیار حائز اهمیت است.

اگرچه مذاکرات ایران و عمان ممکن است به جزئیات فنیِ عبور و مرور در تنگه بپردازد، اما به نظر می‌رسد تهران تداوم این کشتیرانی را به چارچوب سیاسی و امنیتی بسیار گسترده‌تری پیوند زده است.

کسانی که با مذاکرات هسته‌ای ایران آشنا هستند، به ابعاد و سطح امتیازاتی که تهران در پرونده هسته‌ای داده است، واقف‌اند. نگاهی دقیق‌تر به یادداشت تفاهم میان ایران و ایالات متحده نشان می‌دهد که ایران متعهد شده است غنی‌سازی اورانیوم را متوقف کند، ذخایر اورانیوم با غنای بالای خود را به سطوح پایین‌تر بازگرداند (رقیق‌سازی کند) و فعالیت‌های مربوط به چرخه سوخت هسته‌ای را به حالت تعلیق درآورد.

در بحبوحه گمانه‌زنی‌های فزاینده درباره بروز شکاف در میان رهبری ایران، این امتیازات ممکن است باعث شده باشد که جریان‌های تندرو- که پیشاپیش از مفاد این یادداشت تفاهم ناراضی بودند - به دنبال مذاکره مجدد درباره "ماده 5" برآیند؛ ماده‌ای که به موضوع بازگشایی تنگه هرمز اختصاص دارد. این مسئله تا حد زیادی با اظهارات مکرر مقامات ایرانی همخوانی دارد که معتقدند "کارت هرمز" ارزشمندتر از داشتن سلاح هسته‌ای است؛ از دیدگاه ایران، اهرم راهبردیِ حاصل از این تنگه، جبرانی تمام‌عیار برای امتیازاتی است که ایران در پرونده هسته‌ای واگذار کرده است.

همه اینها نشان می‌دهد که تنگه هرمز ممکن است به زودی به شرایط قبل از جنگ بازنگردد. برای ایران، هرمز صرفا یک آبراه نیست؛ بلکه اکنون "ضامن" است، بخشی از معادله استراتژیک گسترده‌تر آن که شامل حاکمیت، بازدارندگی و کسب اهرم پایدار است.

برای عمان، که به خاطر روابط متعادل و سنت میانجیگری دیپلماتیک خود شناخته می‌شود، این کشورِ خلیج فارس خود را در موقعیتی عجیب و غریب اما بالقوه سودمند در خط مقدم ترتیبات منطقه‌ای نوظهور می‌بیند.

سایر کشورهای شورای همکاری خلیج فارس ممکن است بزرگترین بازندگان این پویایی‌ها و ترتیبات در حال تحول باشند. بدیهی است که کشورهای شورای همکاری خلیج فارس باید با این واقعیت جدید روبرو شوند که ایران صرفا یک همسایه نیست، بلکه "دروازه‌بان هرمز" است. با توجه به وابستگی شدید اقتصادهای شورای همکاری خلیج فارس به تجارت دریایی و صادرات انرژی، ممکن است به زودی شاهد برنامه‌های شورای همکاری خلیج فارس برای مسیرهای جایگزین برای صادرات/واردات نفت و کالاها باشیم. این برنامه‌ریزی احتمالی تاثیر عمیقی بر قیمت‌ها و بازارهای نفت خواهد گذاشت.

برای ایالات متحده، یک بازیگر کلیدی که با محاسبه‌ای به همان اندازه دشوار در منطقه روبرو است، در کنار این شناخت که فشار نظامی نتیجه معکوس خواهد داشت، منافع اساسی در باز نگه داشتن ناوبری بین‌المللی در هرمز وجود دارد.

در همین حال، روسیه همچنان در موقعیت راحتی قرار دارد و از معافیت ایالات متحده از تحریم‌های نفتی بهره‌مند است که به آن اجازه می‌دهد نفت خود را به بازارهای بین‌المللی بفروشد. هرچه بحران هرمز طولانی‌تر شود، سود صادرات انرژی روسیه بیشتر می‌شود.

برای چین، محاسبه متفاوت است. پکن، به عنوان یکی از بزرگترین مصرف‌کنندگان انرژی جهان، علاقه زیادی به بازگرداندن ناوبری قابل پیش‌بینی از طریق هرمز دارد و در عین حال مکانیسم‌هایی را برای فرار از تحریم‌ها بررسی می‌کند.

صرف نظر از این مواضع، سوال اساسی صرفا این نیست که آیا تنگه هرمز باز می‌شود یا خیر. سوال این است که آیا بازیگران منطقه‌ای می‌توانند سازوکاری ایجاد کنند که هرمز را باز نگه دارد، نه اینکه از آن به عنوان ابزاری برای فشار استفاده کند.

رقابت مسی و رونالدو برای انتخاب بهترین فصل تاریخ توپ طلا؛ آمار چه می‌گوید؟

بیشتر بخوانید:

فایننشال تایمز: تنش در تنگه هرمز، موازنه قدرت جهانی نفت را به سمت قاره آمریکا تغییر می‌دهد

تماشاخانه

پل ورسک ؛ یکی از عجیب‌ترین پل‌های جهان و شاهکار مهندسی ۹۰ ساله / آنچه درباره‌اش نمی‌دانید

یک شیرجه جنجالی در میراث طبیعی شگفت‌انگیز/ شنا کردن در غار علیصدر چه بلایی به سرش می‌آورد؟

فیلم های دیگر