رد پای خاندان مادر محیط زیست ایران در تاسیس نخستین مدرسه دخترانه تهران

مه‌لقا ملاح، ملقب به مادر محیط زیست ایران، نواده زنی پیشرو است که در دوران قاجار با تاسیس نخستین مدرسه دخترانه یعنی «دوشیزگان»، بنیان‌گذار آموزش نوین زنان در تهران شد؛ روایتی از مبارزه سخت خاندان استرآبادی با جهل و مخالفت‌های زمانه.

سوادآموزی به دختران آن هم در محیطی غیر از خانه و در مدرسه در دوران قاجار به راحتی امروز نبود. اغلب خانواده‌ها راضی نمی‌شدند که دختران‌شان خواندن و نوشتن یاد بگیرند چه برسد به این‌که راهی مکانی به نام مدرسه شوند. وقتی بی‌بی خانم استرآبادی، اولین مدرسه دخترانه را در محله محمدیه تهران راه اندازی کرد، با مخالفت بسیاری رو به رو شد.

به گزارش همشهری آنلاین، زنده یاد مه‌لقا ملاح که به مادر محیط زیست ایران شهرت داشت، فرزند خدیجه افضل وزیری و نوه بی‌بی خانم استرآبادی بود. مه‌لقا ملاح در خاطراتش گفته: «بی‌بی خانم استرآبادی جزء زنان پیشگام عصر خود بوده و نقش بسیار زیادی در مسئله آموزش زنان داشته و از زنان نویسنده عصر خود نیز بوده است به طوری که عده‌ای ایشان را نخستین زن طنزنویس تاریخ ایران می‌دانند.» شهرت بی‌بی‌ فاطمه استرآبادی به دلیل نوشتن کتاب «معایب الرجال» است که به طنز و در پاسخ به «تادیب‌النسوان» نوشته‌ است. به همین دلیل او را نخستین زن طنزنویس ایران می‌دانند.

اولین مدرسه برای دختران

بی‌بی خانم استرآبادی، مادربزرگ مه‌لقا ملاح در سال ۱۳۲۴ هجری قمری (۱۲۸۵ هجری شمسی) با مجوز وزیر آموزش و پرورش وقت، مدرسه «دوشیزگان» را به سبک مدارس اروپایی آن زمان را بنیان‌گذاری می‌کند و با وجود مخالفان بسیار درآن عصر، حاضر به تعطیل کردن مدرسه نمی‌شود. او برای این مدرسه دخترانه نام «دوشیزگان» را انتخاب کرد. او که از آموزش و پرورش کشورهای اروپایی الگو گرفته، موجب خشم برخی ائمه جماعات و روحانیونی چون شیخ فضل‌اللّه نوری و سیدعلی شوشتری شد تا جایی که با ادامه فعالیت این مدرسه مخالفت کردند و کار به چاپ اعلامیه علیه بی‌بی خانم استرآبادی کشیده شد.

مدرسه دوشیزگان نزدیک دروازه قدیم محمدیه، بازارچه حاجی محمد محسن افتتاح و ۵ کلاس نیز برای آموزش دانش‌آموزان در نظر گرفته شده بود. به علاوه اتاقی هم معین شده است که در آن‌جا هنرهای دستی، از قبیل کاموا دوزی، زر دوزی، خامه دوزی، خیاطی و غیره تعلیم می‌شود. سن شاگردان این مدرسه ۷ تا ۱۲ سال بود و خانواده‌ها برای تحصیل دختران‌شان در این مدرسه باید هزینه‌ای حدود ۱۵ تا ۲۵ قران پرداخت می‌کردند.

برای این‌که دانش‌آموزان علاقه‌مند به تحصیل به دلیل فقر مالی خانواده‌ها از تحصیل محروم نشوند، تخفیفی برای خانواده‌های کم‌بضاعت در نظر گرفته شده بود، اما با همه تلاشی که بی‌بی خانم استرآیادی برای راه‌اندازی مدرسه انجام داد، پس از کودتا علیه مشروطه و به دنبال فضای بسته سیاسی، برخی از افراد که مخالف تحصیل زنان بودند، مدرسه را مرکز فساد خواندند و به آن حمله کردند.

حضور معلم مرد ممنوع!

اگرچه نام مدرسه دوشیزگان به عنوان اولین مدرسه دخترانه در تاریخ یاد شده، اما داریوش شهبازی، تهران‌پژوه معتقد است، راه‌اندازی اولین مدرسه برای دختران با نام بانو طوبی آزموده، گره خورده است. داریوش شهبازی در این باره می‌گوید: «بانو آزموده نخستین مدرسه دخترانه در تهران را به نام «پرورش» در سال ۱۳۲۱ قمری (۱۲۸۲ خورشیدی) افتتاح کرد، اما به دلیل ضدیت و فشار مخالفان فرهنگ، عمر این مدرسه پس از چهار روز فعالیت به سر آمد و ماموران دولت با تهدید و فحاشی مدرسه را بستند.

پس از پیروزی نهضت مشروطیت و در سال ۱۳۲۶ قمری (۱۲۸۷ خورشیدی) بار دیگر این بانوی فرهیخته با مشقات فراوان و مخالفت‌های بسیاری دبستان «ناموس» را در خیابان فرمانفرما یا همان شاهپور که بعدها وحدت اسلامی شد، نزدیک چهارراه حسن‌آباد راه اندازی کرد. او تعالیم مذهبی و علم حدیث و آموزش قرآن را در میان دروس مدرسه گنجاند و برای ایجاد هماهنگی با شرایط روز جامعه سالی یک بار روضه خونی، در مدرسه ترتیب می‌داد...

چند سال بعد بی‌بی‌ استرآبادی، به راه اندازی مدرسه‌ای به سبک و سیاق مدارس اروپایی اقدام کرد. حضور معلم مرد در این مدارس، امکان نداشت اما با این حال عمر این مدرسه هم طولانی نبود. مدرسه دوشیزگان، از نخستین دبستان‌های دخترانه به روش جدید تعلیم و تربیت بود که در تهران در دروازه محمدیه، بازارچه حاجی محمدحسن واقع بود که امروز، اثری از آثار ساختمان‌های نخستین مدارس دخترانه در تهران باقی نمانده است.

طوبی آزموده