نقدی بر فراخوان جشنواره فیلم فجر

این مستندساز پس از انتشار فراخوان چهل‌وپنجمین جشنواره فیلم فجر در یاداشتی که در اختیار ایسنا قرار داده، به نقد جایگاه سینمای مستند در جشنواره فیلم فجر پرداخته است.

در این نوشتار با عنوان «سینمای مستند؛ مهمان کم‌سهم جشنواره ملی فیلم فجر» آمده است:

«وقتی حضور در جشنواره با به‌رسمیت‌شناختن جایگاه یک سینما اشتباه گرفته می‌شود.

در مقدمه فراخوان چهل‌وپنجمین جشنواره ملی فیلم فجر، از سینما به‌عنوان «آیینه زندگی مردم و نگاهبان حافظه جمعی آنان» یاد شده است. تعبیری که بیش از هر گونه سینمایی، با ماهیت و کارکرد سینمای مستند تناسب دارد. مستند، پیش از آنکه بازنمایی زندگی باشد، مواجهه با خود زندگی است؛ با انسان‌ها، تجربه‌ها، تحولات و واقعیت‌هایی که در غیاب دوربین ممکن است از حافظه جمعی حذف شوند. با این حال، وقتی از مقدمه فراخوان عبور می‌کنیم و به مقررات بخش مسابقه سینمای مستند می‌رسیم، با تصویری متفاوت روبه‌رو می‌شویم؛ تصویری که در آن سینمای مستند، با حداقل ظرفیت و کمترین سهم رقابتی در جشنواره حضور دارد.

مسئله البته صرفاً تعداد جوایز یا محدودیت‌های اجرایی نیست. آنچه در فراخوان امسال بیش از هر چیز جلب توجه می‌کند، فقدان یک تعریف روشن از جایگاه سینمای مستند در ساختار جشنواره ملی فیلم فجر است.

مطابق فراخوان، تنها فیلم‌های مستند بلند ایرانی با مدت زمان بیش از ۶۰ دقیقه که به بیستمین جشنواره سینماحقیقت راه یافته باشند، امکان حضور در بخش مستند فجر را دارند. انتخاب آثار نیز نه از طریق فراخوان و فرایند مستقلی در جشنواره فجر، بلکه با معرفی دبیرخانه سینماحقیقت انجام می‌شود. به این ترتیب، جشنواره فجر عملاً شناسایی و انتخاب آثار مستند خود را به رویدادی دیگر واگذار کرده است.

البته برای این تصمیم و همچنین محدود کردن رقابت به فیلم‌های بلند و اختصاص تنها یک جایزه به بخش مستند، توضیحی وجود دارد: سینماحقیقت جشنواره تخصصی سینمای مستند است و آثار در آنجا به‌صورت تفکیکی و در رشته‌های مختلف مورد ارزیابی و داوری قرار می‌گیرند. بنابراین ضرورتی برای تکرار این فرایند در جشنواره فجر وجود ندارد.

این استدلال از منظر جلوگیری از موازی‌کاری و تکرار فرایندهای تخصصی قابل فهم است؛ اما یک پرسش اساسی را بی‌پاسخ می‌گذارد: اگر قرار است تمام ظرفیت‌های تخصصی سینمای مستند در جشنواره سینماحقیقت ارزیابی شود، حضور این سینما در جشنواره ملی فیلم فجر قرار است چه معنایی داشته باشد؟

آیا سهم سینمای مستند از مهم‌ترین رویداد ملی سینمای ایران، صرفاً نمایش تعدادی از آثار برگزیده یک جشنواره تخصصی و اهدای یک جایزه به بهترین فیلم است؟ آیا فجر قرار نیست فراتر از تکرار یا تکمیل فرایند داوری یک جشنواره دیگر، نسبتی مستقل با سینمای مستند برقرار کند؟

واقعیت این است که جشنواره‌های سینمایی الزاماً کارکرد یکسانی ندارند. سینماحقیقت به‌عنوان رویدادی تخصصی، وظیفه شناسایی، ارزیابی و معرفی ظرفیت‌های سینمای مستند را بر عهده دارد. اما جشنواره ملی فیلم فجر، به اعتبار جایگاه و عنوان خود، باید تصویری جامع‌تر از سینمای ایران ارائه کند. این دو مأموریت نه‌تنها متعارض نیستند، بلکه می‌توانند مکمل یکدیگر باشند. مسئله از جایی آغاز می‌شود که تخصصی بودن یک جشنواره، به توجیهی برای محدود شدن جایگاه یک گونه سینمایی در جشنواره‌ای دیگر تبدیل می‌شود.

از سوی دیگر، واگذاری کامل فرایند انتخاب آثار مستند به دبیرخانه سینماحقیقت، استقلال بخش مستند فجر را نیز با پرسش مواجه می‌کند. حتی اگر انتخاب آثار سینماحقیقت از اعتبار و کیفیت تخصصی برخوردار باشد، جشنواره فجر با این تصمیم عملاً امکان مواجهه مستقل با تمام ظرفیت‌های تولید مستند کشور را از خود سلب می‌کند. چه‌بسا آثاری به دلایل مختلف در سینماحقیقت حضور نداشته باشند، اما از منظر سینمای ملی، اجتماعی یا هنری شایسته دیده شدن در فجر باشند. آیا باید از ابتدا امکان حضور در این رویداد را از دست بدهند؟

این پرسش‌ها زمانی اهمیت بیشتری پیدا می‌کنند که به کارکردهای فراتر از هنر و صنعت سینما توجه کنیم. سینمای مستند فقط عرصه‌ای برای ثبت رویدادها یا تولید فیلم‌هایی با ارزش‌های زیبایی‌شناختی نیست. این سینما یکی از مهم‌ترین ابزارهای شناخت جامعه، مواجهه با مسائل و تعارضات اجتماعی، ثبت تجربه‌های زیسته، انتقال حافظه تاریخی و توسعه فرهنگی است. مستند می‌تواند به آموزش عمومی، اصلاح نگرش‌ها و حتی بازتعریف نسبت جامعه با مسائل خودش کمک کند. چنین ظرفیت‌هایی را نمی‌توان صرفاً با حضور تعدادی فیلم در یک بخش مسابقه و اهدای یک جایزه نمایندگی کرد.

جشنواره ملی فیلم فجر، اگر قرار است آینه دستاوردهای سالانه سینمای ایران باشد، نمی‌تواند صرفاً به بازتاب آن بخش از سینمای مستند بسنده کند که پیش‌تر در یک رویداد تخصصی انتخاب شده است. این جشنواره باید بتواند نسبت خود را با سینمای مستند، مستقل از سازوکارهای اجرایی یک جشنواره دیگر، تعریف کند؛ نسبتی که در آن مستند نه یک بخش الحاقی، بلکه یکی از ارکان سینمای ملی به شمار آید.

شاید مسئله اصلی فراخوان چهل‌وپنجم را باید در همین نقطه جست‌وجو کرد: سینمای مستند در جشنواره فیلم فجر غایب نیست، اما حضورش هنوز به معنای به‌رسمیت‌شناختن جایگاه واقعی آن نیست. فاصله میان این دو، همان فاصله‌ای است که سیاست‌گذاری فرهنگی باید برای پر کردن آن چاره‌ای بیندیشد.

قرار نیست جشنواره فجر به نسخه دوم سینماحقیقت تبدیل شود و قرار هم نیست تمام جوایز و سازوکارهای یک جشنواره تخصصی را در خود تکرار کند. اما انتظار می‌رود مهم‌ترین رویداد ملی سینمای ایران، برای یکی از مهم‌ترین گونه‌های سینما، هویتی فراتر از یک بخش محدود و یک جایزه تعریف کند. سینمای مستند به حضور در فجر نیاز ندارد تا موجودیتش را اثبات کند؛ این جشنواره است که برای نمایندگی شایسته سینمای ایران، به بازنگری در جایگاه و نسبت خود با سینمای مستند نیاز دارد.

مرتضی پایه‌شناس- مستندساز»