آیا دولت‌ آبادی حق نداشت پیام تبریک دهد؟

عصر ایران - پیام تبریک محمود دولت آبادی نویسنده سرشناس ایرانی به حسن روحانی رییس جمهور منتخب، بحث هایی را در فضای مجازی دامن زده و برخی زبان به انتقاد گشوده اند که روشنفکران نباید به مردان سیاست و قدرت نزدیک شوند و پیام شادباش بفرستند.

این حساسیت ها بیشتر به این خاطر ابراز می شود که آقای دولت آبادی در تازه ترین گفت و گوی خود [با مجله اندیشه پویا] از رویکردهای سیاسی کانون نویسندگان ایران انتقاد کرده و شأن ادبیات و نوشتن را برتر از سیاست معرفی کرده بود.

نخست، باید بدانیم محمود دولت آبادی در پیام تبریک خود چه نوشته است. او در این پیام ابراز امیدواری کرده است: «این انتخاب با سنجیدگی از جانب اکثریت صاحبان آرا در معنای اعاده آزادی های قانونی و تضمین آن، تامین آزادی بیان و حقوق انسانی باشد.»

در بخش دیگری هم آورده است: «آن گونه که در روحیه و منش آقای روحانی مشاهده شده، روی و رفتار متین، قدیر و آشتی پذیر با جهان و جهانیان داشتن : زِ آن که ایران دل جهان باشد.»

حال، مجال بررسیدن این پرسش است که آیا نویسنده ایرانی نباید پیام تبریک می فرستاد؟ و آیا این کار با مدعای الزام دوری نویسنده از سیاست ناسازگار است؟در پاسخ به این دو پرسش نکاتی را می توان یادآور شد:

- «من متعلق به همه مردم هستم»، «من دیگر متعلق به خودم نیستم»، «او فقط به خودش تعلق ندارد»؛ این جملات کلیشه ای که از زبان برخی از اهالی هنر و ادب بسیار شنیده می شود و جز در موارد معدودی، بیشتر در حد تعارف است، در ایران زیاده جدی گرفته می شود. در حالی که نویسنده یا هنرمند در مرتبه نخست یک شهروند است و همان گونه که هر شهروند حق رای دادن دارد از حق ابراز احساس خود – که شامل پیام تبریک هم می شود - نیز برخوردار است. ضمن این که پیام تبریک دولت آبادی بیشتر متضمن بیان یک امید است.

- هنگامی می توان نویسنده و روشنفکر را از سیاست و مقوله قدرت برحذر داشت که سیاست نیز با نویسنده و روشنفکر کار نداشته باشد. می دانیم که مدت هاست رمان «زوال کلنل» یا «کلنل» دولت آبادی منتظر مجوز وزارت ارشاد است. طبعا او برای انتشار رمان خود نیز حق دارد به رویکرد تازه فرهنگی دل ببندد.

- نویسنده و روشنفکر را می توان از سیاست معطوف به قدرت برحذر داشت. اما هر رویکرد سیاسی را نمی توان معطوف به قدرت دانست. اگر انگیزه دولت آبادی سیاست معطوف به حقیقت یا آزادی باشد نیز آیا باز رواست مورد انتقاد قرار گیرد؟

- نویسنده پرآوازه ایرانی البته در زندگی خود دور ازسیاست هم نبوده است. کما این که پیش از انقلاب به زندان افتاد و گرایش به چپ را نیز تجربه کرده است و هنوز هم سودای عدالت دارد. او حتی در میانه کتاب «سلوک» که متنی کاملا داستانی و غیرسیاسی و مربوط به همین اواخر است (سال 1382) ناگهان و بی مناسبت از قانون کار تجلیل می کند: «همه می دانند که تو، پدر محترم من به عشق زحمتکشان و برای خوش بختی مردم فقیر، رنج و درد زندان و شکنجه را با سربلندی تحمل کرده ای. تلاش های شجاعانه و بی دریغ پدر عزیز من و امثال او اگر نبود کجا و چه کسی می توانست لایحه قانون کار به مجلس ببرد و به تصویب برساند قانون منع کار کودکان زیر 14 سال را یا قانون حق بیمه بازنشستگی و حقوق اخراجی کارگران را ...؟» [ صفحه 151]

- به یاد آوریم که در سال 84 و در فاصله مرحله اول و دوم انتخابات ریاست جمهوری نیز مردم را به رای دادن به هاشمی رفسنجانی ترغیب می کرد. بنابراین رفتار او مسبوق به سابقه است.

ناگفته نماند، شاید هم محمود دولت آبادی که خود از توفان تندروی ها به اعتدال و میانه روی رسیده قدر گفتمان عدالت را بیشتر می داند و از این رو احساس خرسندی می کند.

البته بخشی از نقدها نیز با این معیار صورت می پذیرد که روش احمد شاملو چنین نبود و انتظار دارند دولت آبادی همان روال را ادامه دهد. حال آن که شمایل روشنفکری چونان ردایی مقدس از یکی به دیگری به ارث نمی رسد و نویسنده حق دارد متناسب با وضع زمانه موضع بگیرد. کما این که در آمریکای لاتین نیز نویسندگانی در اندازه و آوازه گابریل گارسیا مارکز یا ماریو بارگاس یوسا از سیاست کناره نمی گرفتند و دومی حتی کاندیدای انتخابات ریاست جمهوری هم شد و می دانیم که دولت آبادی هرگز چنین سودایی ندارد.

یادمان باشد اگر می خواهیم سرزنشی به خاطر سیاست ورزی یک نویسنده یا هر شخص دیگر که کار فرهنگی می کند نثار کنیم دست کم به خاطر معطوف به قدرت بودن آن باشد و نه تلاش برای بیان آنچه حقیقت می پندارد.