همه‌چیز درباره «رایانا»؛ اولین مغز مصنوعی ایرانی با بودجه ۳۰ میلیاردی

پروژه ۳۰ میلیارد تومانی رایانا چه ویژگی‌هایی دارد؟

در فناوری رایانش عصبی زنده، تراشه‌های سیلیکونی متداول کنار گذاشته می‌شوند و سلول‌های عصبی واقعی وظیفه پردازش اطلاعات را بر عهده می‌گیرند. این سلول‌ها در محیط آزمایشگاهی کشت داده می‌شوند و پس از شکل‌گیری شبکه‌های عصبی زیستی، به سیستم‌های دیجیتال متصل می‌گردند. پروژه مغز مصنوعی رایانا با حمایت معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان ریاست جمهوری و با اعتباری معادل ۳۰ میلیارد تومان در فاز تحقیقاتی اجرا می‌شود.

مهم‌ترین مزیت این روش، الگوبرداری مستقیم از ساختار کم‌مصرف و پیچیده مغز انسان است. برخلاف رایانه‌های سنتی که بر پایه منطق صفر و یک کار می‌کنند، شبکه‌های زنده توانایی یادگیری زیستی و واکنش هدفمند به محرک‌های بیرونی را دارند. با این حال پایداری سلول‌ها خارج از بدن، کنترل‌پذیری دقیق و چالش‌های اخلاقی از موانعی است که پژوهشگران همچنان برای حل آن‌ها تلاش می‌کنند.

جایگاه ایران در نقشه راه فناوری‌های عصبی

ایران طی دو دهه گذشته گام‌های محسوسی در بومی‌سازی تجهیزات مرتبط با علوم اعصاب برداشته است. ساخت دستگاه‌های ثبت و تحلیل سیگنال‌های مغزی، سامانه‌های تحریک مغناطیسی و الکتریکی مغز، نرم‌افزارهای توانبخشی شناختی و الگوریتم‌های هوش مصنوعی برای تشخیص زودهنگام بیماری‌هایی نظیر آلزایمر و صرع بخشی از این دستاوردها به شمار می‌رود. همچنین طراحی اسکلت‌های بیرونی برای بیماران دچار آسیب نخاعی در مراکز دانش‌بنیان داخلی به مرحله نمونه اولیه و تولید رسیده است.

با وجود این پیشرفت‌ها، فاصله فناوری ایران با کشورهای پیشرو در حوزه‌های پیشرفته‌ای مانند ایمپلنت‌های مغزی تهاجمی و تراشه‌های کاشتنی هنوز قابل توجه است. عطاءاله پورعباسی، دبیر ستاد توسعه علوم و فناوری‌های شناختی با اشاره به بازار ۲۱.۲ میلیارد دلاری این حوزه در سال ۲۰۳۰ تأکید کرد که بستر لازم برای طراحی ایمپلنت‌های مغزی با انتشار ۱۰ فراخوان پژوهشی و تصویب ۱۸ طرح با حضور ۱۵۶ محقق در ۱۳ دانشگاه برتر کشور آغاز شده است تا زنجیره بومی این فناوری راهبردی تکمیل شود.