عصر ایران ؛ حسن ظهوری ــ فرزاد فروزانفر، انسانشناس جسمانی که در بیش از ۸۵ فصل کاوش باستانشناسی حضور داشته، از رازهایی میگوید که هزاران سال زیر خاک پنهان مانده بودند؛ از زنانی که در شهر سوخته قدرت اقتصادی داشتند تا پزشکی که ۴۵۰۰ سال پیش جمجمه یک دختر نوجوان را جراحی کرد.
گاهی یک جمجمه، تکهای استخوان یا حتی چند دندان میتواند اطلاعاتی را از زندگی انسانهایی فاش کند که هزاران سال پیش زندگی میکردند. اطلاعاتی درباره جنسیت، سن، بیماریها، شغل، شیوه زندگی و حتی جایگاه اجتماعی آنها. این همان کاری است که انسانشناسی جسمانی انجام میدهد؛ دانشی که به کمک آن میتوان از بقایای انسانی کشفشده در محوطههای باستانی، تصویری از زندگی مردمان گذشته به دست آورد.
فرزاد فروزانفر، انسانشناس جسمانی بازنشسته پژوهشکده باستانشناسی، بیش از چهار دهه از عمر خود را صرف این کار کرده است. او در طول فعالیت حرفهای خود در ۸۵ فصل کاوش باستانشناسی حضور داشته و بقایای انسانی بهدستآمده از محوطههای مختلف ایران، از شهر سوخته و تالش تا گوهر تپه و محوطههای تاریخی شمال کشور را بررسی کرده است.
فروزانفر میگوید: «سادهترین اطلاعاتی که میتوانم از یک اسکلت به دست بیاورم این است که متعلق به چه دورهای است، چه جنسیتی دارد، فرد در چه سنی از دنیا رفته، از چه گروه انسانی بوده و چه آسیبها و بیماریهایی داشته است.»
اما این اطلاعات فقط به شناسایی یک فرد محدود نمیشود. کنار هم قرار گرفتن یافتههای انسانشناسی جسمانی و دادههای باستانشناسی میتواند تصویری از ساختار اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی جوامع گذشته به دست بدهد؛ تصویری که گاهی با تصورات امروزی ما از تاریخ تفاوت زیادی دارد.
یکی از جذابترین بخشهای کار انسانشناسان جسمانی، تشخیص جنسیت بقایای انسانی است. تشخیصی که برخلاف تصور عمومی، همیشه از ظاهر اسکلت یا اشیای همراه آن امکانپذیر نیست.
فروزانفر توضیح میدهد که برای تشخیص جنسیت، ویژگیهای جمجمه، فک، لگن و دیگر استخوانها بررسی میشوند و حتی در مواردی که اسکلت کاملاً متلاشی شده باشد، میتوان با استفاده از قطعات باقیمانده به جنسیت فرد پی برد.
او میگوید: «برای تشخیص جنسیت در بقایای انسانی، حدود ۲۵ شاخص وجود دارد. حتی از روی قطعات کوچک و خردشده استخوان هم میتوانیم جنسیت را تشخیص بدهیم.»
این تشخیص گاهی میتواند برداشتهای تاریخی را تغییر دهد. در یکی از کاوشهای باستانشناسی، اسکلت فردی پیدا شده بود که مجموعهای از سلاحها، از جمله پیکان، تبر و خنجر، همراهش قرار داشت. ظاهر استخوانها و تجهیزات تدفین باعث شده بود تصور شود با یک جنگجوی مرد مواجه هستند؛ اما بررسیهای انسانشناسی نشان داد که این فرد یک زن بوده است.
فروزانفر تأکید میکند که نه درشتی اندام و نه اشیای همراه اسکلت، بهتنهایی نمیتوانند جنسیت فرد را مشخص کنند. حتی موهای بلند هم لزوماً نشانه زن بودن نیستند.
او در نمونه دیگری، به اسکلت فردی اشاره میکند که در یکی از محوطههای باستانی بهعنوان زن معرفی شده بود؛ اما بررسیهای او نشان داد که این بقایا متعلق به یک مرد است. به گفته او، تشخیص جنسیت باید بر اساس شاخصهای علمی انجام شود، نه برداشتهای ظاهری.
اهمیت این موضوع در شهر سوخته بیشتر از هر جای دیگری آشکار شده است؛ جایی که بررسی دقیق بقایای انسانی، اطلاعات مهمی درباره جایگاه زنان در جامعهای حدود پنج هزار سال پیش در اختیار باستانشناسان قرار داد.
یکی از مشهورترین یافتههای شهر سوخته، اسکلت زنی است که چشم مصنوعی داشته است. این اسکلت به دلیل جثه درشت و اندام قدرتمندش در ابتدا ممکن بود متعلق به یک مرد تصور شود؛ اما بررسیهای انسانشناسی جسمانی نشان داد که با یک زن مواجه هستیم.
فروزانفر میگوید پیش از بررسی دقیق این اسکلت، از سرپرست کاوش خواسته بود درباره جنسیت و سن فرد اظهار نظر قطعی نکند تا مطالعات انسانسنجی انجام شود. نتیجه بررسیها نشان داد که این فرد زنی درشتاندام بوده که ویژگیهای خاص فک و آرواره او هم اطلاعاتی درباره خاستگاهش به دست میداد.
به گفته فروزانفر، ویژگیهای جمجمه این زن نشان میداد که او احتمالاً مهاجری بوده که از منطقه دیگری به شهر سوخته آمده است.
اما اهمیت این کشف تنها به شناسایی جنسیت و خاستگاه او محدود نمیشود. بررسی دیگر تدفینهای شهر سوخته هم نشان داده است که زنان در این جامعه از جایگاه اقتصادی مهمی برخوردار بودهاند.
فروزانفر یکی از نمونههای مهم را اسکلت زنی میداند که در کاوش سال ۱۳۷۷ کشف شد. این زن از نظر وضعیت جسمانی یکی از سالمترین افرادی بود که او در شهر سوخته بررسی کرده بود. نکته جالبتر، وجود یک مهر مفرغی به شکل پرنده در زیر بدن او بود.
این مهر به احتمال زیاد وسیلهای اختصاصی برای شناسایی صاحب آن در فعالیتهای اقتصادی و تجاری بوده است. در آن زمان از مهرها برای مشخص کردن مالکیت کالاها و بستهبندیها استفاده میشد.
فروزانفر معتقد است وجود چنین مهری در تدفین یک زن نشان میدهد که زنان شهر سوخته در فعالیتهای اقتصادی نقش مهمی داشتهاند.
او میگوید: «این مسائل در شهر سوخته نشان داد که بانوان در جامعه هزاره سوم پیش از میلاد کاملاً مقتدر بودند و در اقتصاد آن جامعه نقش اساسی داشتند.»
این یافتهها زمانی اهمیت بیشتری پیدا میکنند که بدانیم فروزانفر در فاصله سالهای ۱۳۷۶ تا ۱۳۸۸، در تمام فصلهای کاوش شهر سوخته حضور داشته است. او در این مدت بیش از هزار مورد از بقایای انسانی کشفشده را آرشیو کرده و مجموعهای تخصصی برای بررسی انسانشناسی جسمانی در این محوطه شکل داده است.
شاید یکی از شگفتانگیزترین یافتههای شهر سوخته، شواهدی باشد که از انجام نوعی جراحی جمجمه در حدود ۴۵۰۰ سال پیش حکایت میکند.
این یافته به اسکلت دختر نوجوانی مربوط است که حدود ۱۳ سال داشته و به یک بیماری موروثی مبتلا بوده است. بیماری او باعث تورم جمجمه میشده و فشار زیادی درون سر ایجاد میکرده است.
فروزانفر میگوید در بررسی مشترکی با حضور یک پزشک و سرپرست کاوش شهر سوخته، مشخص شد که پزشکان آن دوره برای کاهش فشار داخل جمجمه این دختر، بخشی از استخوان سر او را برداشته بودند.
به نظر میرسد هدف از این اقدام، خارج کردن مایعات و کاهش فشار و درد ناشی از بیماری بوده است.
نکته شگفتانگیز این است که آثار استخوانسازی در اطراف محل جراحی نشان میدهد دختر پس از انجام این عمل، مدتی زنده مانده و بدنش فرصت ترمیم زخم را پیدا کرده است.
فروزانفر درباره این یافته میگوید: «این نشان میدهد که اطبای آن زمان در شهر سوخته به این آگاهی رسیده بودند که چگونه فشار داخل جمجمه را کاهش بدهند و درد بیمار را کم کنند. مهمتر از آن، عمل جراحی با موفقیت انجام شده بود؛ چون آثار استخوانسازی نشان میدهد این فرد چند ماه پس از جراحی زنده مانده است.»
این کشف تصویری متفاوت از دانش پزشکی در جوامع باستانی ارائه میدهد. مردمانی که هزاران سال پیش زندگی میکردند، تنها به ساخت ابزار و تولید صنایع دستی مشغول نبودند؛ آنها در زمینه درمان بیماریها هم تجربه و دانشی قابل توجه داشتند.
استخوانها فقط درباره نحوه مرگ انسانها اطلاعات نمیدهند؛ گاهی میتوانند تاریخچه بیماریهایی را آشکار کنند که انسان امروز هم با آنها مواجه است.
فروزانفر در جریان بررسی بقایای انسانی در محوطههای مختلف، شواهدی از بیماریهایی مانند سل، سفلیس و کمخونیهای شدید پیدا کرده است.
او به نمونهای از شهر سوخته اشاره میکند که آثار بیماری سفلیس روی ستون فقرات یک فرد دیده شده بود. به گفته او، این عارضه به حدود هزاره سوم پیش از میلاد مربوط است. نمونه دیگری هم از دوره ساسانی در قلعه کنگلو شناسایی شده که آثار بیماری روی استخوان بازوی فرد باقی مانده بود.
در برخی محوطهها هم آثار کمخونی شدید از روی استخوانهای اطراف حدقه چشم شناسایی شده است. همچنین تغییر شکل مهرهها، شکستگیها و آسیبهای استخوانی میتوانند نشانههایی از دشواریهای زندگی و شرایط جسمانی انسانهای گذشته باشند.
یکی دیگر از یافتههای جالب این پژوهشها به دندانها مربوط میشود. بررسی آثار سایش روی دندانها نشان میدهد که انسانهای گذشته گاهی از دندانهای خود بهعنوان ابزار استفاده میکردند.
برای مثال، ممکن بود هنگام بافتن یا ساخت ابزار، بخشی از مواد را با دندان نگه دارند یا از آنها برای شکل دادن به مواد مختلف استفاده کنند. فعالیتهای مرتبط با فلزکاری هم میتوانست آثار خاصی روی دندانها و رسوبات باقیمانده بر آنها ایجاد کند.
به این ترتیب، حتی دندانهای یک انسان باستانی میتوانند درباره شغل و فعالیتهای روزمره او اطلاعات بدهند.
یکی دیگر از پرسشهای مهم در بررسی گورستانهای باستانی، علت شکلگیری تدفینهای دستهجمعی است. آیا افرادی که در یک گور بزرگ دفن شدهاند، همگی در یک حادثه جان باختهاند؟ آیا بیماری فراگیری در منطقه شیوع پیدا کرده یا با قربانیان یک جنگ مواجه هستیم؟
فروزانفر میگوید پاسخ این پرسشها همیشه یکسان نیست و باید هر گور بهصورت مستقل بررسی شود.
او از گوری در یکی از کاوشهای ایزگامدشت یاد میکند که ۱۵ اسکلت از افراد مختلف در آن قرار داشتند. بررسیها نشان داد که افراد در سنین متفاوتی بودهاند و همگی در یک محل دفن شدهاند. با این حال، هیچ نشانهای از ضربه یا جراحت ناشی از سلاح روی استخوانها مشاهده نشد.
به گفته او، چنین تدفینی میتواند ناشی از یک بیماری فراگیر، حادثه طبیعی یا اتفاقی ناگهانی باشد؛ اما بدون شواهد بیشتر نمیتوان درباره علت قطعی مرگ اظهار نظر کرد.
در مقابل، برخی گورهای باستانی بهگونهای ساخته میشدند که بارها امکان باز کردن آنها وجود داشته باشد. در گورستان وستمین، نمونههایی از گورهای دخمهای وجود دارد که خانوادهها در دورههای مختلف مردگان خود را در آنها دفن میکردند. پس از پایان تدفینها، ورودی گور بسته و پنهان میشد.
در یکی از این گورها حتی چند تخممرغ هم در کنار بقایای انسانی پیدا شده بود؛ اشیایی که احتمالاً بهعنوان هدیه یا پیشکش برای مردگان قرار داده شده بودند.
آخرین تجربههای فروزانفر در کاوشهای باستانشناسی هم نشان میدهد که هنوز رازهای بسیاری در محوطههای ایران وجود دارد.
او در فصل سوم کاوشهای ایزگامدشت در سال ۱۴۰۵ حضور داشته است. این محوطه در ارتفاعات قرار دارد و دسترسی به آن آسان نیست. فروزانفر با وجود ۷۸ سال سن و مشکلات جسمانی ناشی از بیماری و چند عمل جراحی، بار دیگر با عصا به محل کاوش بازگشته است.
نتایج بررسیهای او در این محوطه هم قابل توجه بوده است. برخلاف تصور اولیه که احتمال میرفت سکونت در آن به دوره عصر آهن محدود باشد، شواهد نشان دادهاند که زندگی در این منطقه به دورههای قدیمیتر، از جمله عصر مفرغ میانی، هم میرسد.
همچنین بررسیهای انسانسنجی به شناسایی چهار گروه انسانی متفاوت در این محوطه منجر شده است؛ یافتهای که میتواند اطلاعات تازهای درباره همزیستی گروههای انسانی و تحولات جمعیتی در این منطقه کوهستانی ارائه کند.
فروزانفر میگوید در گزارشهای خود جزئیات این بررسیها را ثبت کرده و امیدوار است در پژوهشهای بعدی اطلاعات بیشتری از آنها منتشر شود.
فروزانفر بیش از ۴۰ سال از عمر خود را با بقایای انسانهایی گذرانده که هزاران سال پیش زندگی میکردهاند. او میگوید از انتخاب این رشته رضایت دارد و احساس میکند دریچه تازهای به روی دانش باستانشناسی ایران گشوده است.
وقتی از او میپرسم ارتباط مداوم با بقایای مردگان و زندگی انسانهایی که قرنها و هزارهها پیش از ما زیستهاند، چه تأثیری بر نگاهش به زندگی داشته، پاسخ او فراتر از یک توضیح علمی است.
او میگوید: «تمام این کاوشها برای من درسهای زندگی داشت. گاهی احساس میکنم خودم در گذشته زندگی کردهام؛ حتی در دوره عصر سنگ و نوسنگی. احساس میکنم این اقوام و گروههای انسانی را میشناسم و با فرهنگ آنها آشنا هستم.»
او امیدوار است پژوهشگرانی که پس از او وارد این رشته میشوند، با امکانات و روشهای علمی پیشرفتهتر، بتوانند بخشهای بیشتری از زندگی انسانهای گذشته را آشکار کنند.
فروزانفر سال گذشته، در سال ۱۴۰۴، دوره سختی از بیماری و جراحیهای متعدد را پشت سر گذاشت. حتی تصور نمیکرد بتواند دوباره در یک کاوش باستانشناسی حضور پیدا کند. اما آغاز فصل جدید کاوش ایزگامدشت و شنیدن خبرهای مربوط به آن، دوباره او را به میدان بازگرداند.
او با عصا به محوطه رفت و در کنار دیگر اعضای گروه، بقایای انسانی تازهای را بررسی کرد.
شاید برای مردی که دههها در کنار استخوانهای انسانهای باستانی زندگی کرده، بازگشت به محوطههای کاوش فقط ادامه یک فعالیت علمی نباشد؛ نوعی بازگشت به جهانی باشد که آن را بهتر از بسیاری از ما میشناسد.
جهانی که مردگانش هنوز حرفهای زیادی برای گفتن دارند.