عصر ایران ؛ سجاد بهزادی ـ خاطراتی از مرحوم آیتالله هاشمیرفسنجانی مربوط به سال ۱۳۸۲ منتشر شده است که در آن به ادعاهای رئیسجمهور وقت آمریکا، جرج بوش، درباره سیاست خارجی این کشور اشاره میشود. بوش در سخنرانی مفصلی، ضمن توجیه سیاستهای جنگطلبانه دولت خود، توجه ویژهای به خاورمیانه داشت و مدعی بود که ایالات متحده به دنبال تقویت دموکراسی در کشورهای این منطقه است.
از همان ابتدا روشن بود که دموکراسی را نمیتوان بهعنوان نسخهای وارداتی برای جوامع مختلف تجویز کرد. دموکراسی بیش از آنکه یک الگوی سیاسی قابل انتقال باشد، محصول تحولات تاریخی، اجتماعی و فرهنگی هر جامعه است. با این حال، ایالات متحده، با وجود تمام تناقضها و چالشهای سیاست خارجی خود، همچنان از یکی از ریشهدارترین سنتهای دموکراتیک برخوردار است.
اگر ریشههای دموکراسی در آمریکا تا این اندازه مستحکم نبود، شاید دونالد ترامپ نیز نمیتوانست در برابر سازوکارهای انتخاباتی و اراده متغیر جامعه، چنین آشکار با محدودیت قدرت مواجه شود. انتخابات میاندورهای اخیر آمریکا بار دیگر نشان داد که در یک نظام دموکراتیک، هیچ جریان سیاسی و هیچ رئیسجمهوری مالک دائمی قدرت نیست.
حمایت جمهوریخواهان در بسیاری از ایالتها و حوزههای انتخابیه که تنها دو سال پیش افزایش چشمگیری یافته بود، با عقبنشینی مواجه شد و نیروهای تازهای با گرایشها و پیشینههای اجتماعی متفاوت وارد عرصه سیاست شدند. میلیونها شهروند آمریکایی، با پیشینههای قومی، مذهبی، فرهنگی و اجتماعی متفاوت، آزادانه پای صندوقهای رأی رفتند و نمایندگانی را انتخاب کردند که بازتابدهنده تنوع و دموکراسی جامعه امروز آمریکا هستند.
برای نمونه، پس از ۳۸ سال، یک دموکرات موفق شد از ایالت تگزاس راهی سنای آمریکا شود. در همین ایالت، نخستین فرماندار زن لاتینتبار نیز انتخاب شد. نخستین مرد همجنسگرا به سنای آمریکا راه پیدا کرد و نخستین زن سیاهپوست در تاریخ آمریکا به مقام فرمانداری یک ایالت انتخاب شد و در اتفاقی نادر نیز نخستین فرد مسلمان وارد مجلس سنای آمریکا شد.
این تحولات نشان میدهد که جامعه آمریکا، با وجود برخی اختلافات عمیق سیاسی و فرهنگی، چگونه بنیانهای دموکراسی بسیار قوی دارد و رئیسجمهور لمپنی چون ترامپ را نیز تسلیم خود میکند.

برای فهم عمیقتر این تحولات، بازخوانی اندیشههای الکسی دو توکویل (Alexis de Tocqueville)، متفکر و جامعهشناس سیاسی فرانسوی قرن نوزدهم، اهمیت زیادی دارد. توکویل در کتاب مشهور خود "دموکراسی در آمریکا"، یکی از عمیقترین تحلیلها را درباره ماهیت دموکراسی، برابری اجتماعی، آزادی و رابطه فرد و جامعه ارائه کرد.
از نظر او، دموکراسی آمریکا تنها در صندوق رأی و ساختارهای رسمی حکومت شکل نگرفته است و نشانههای دموکراسی در زندگی روزمره مردم و نهادهای مدنی و سرنوشت جمعی آنها نیز به وفور قابل لمس است. توکویل معتقد بود جامعه آمریکا تجربه یک تحول تاریخی بزرگ دارد که در آن افراد بیشتری فرصت حضور در عرصههای مختلف اجتماعی و سیاسی پیدا میکنند. دقیقاً اتفاقی که در انتخابات چند روز پیش شاهد آن بودیم.
با این نگاه، آنچه در انتخابات اخیر آمریکا اتفاق افتاد را نمیتوان صرفاً به شکست یک حزب یا پیروزی حزب دیگر تقلیل داد. این انتخابات نشانهای از پویایی جامعه مدنی، تغییر مطالبات اجتماعی و بازتعریف نسبت گروههای مختلف با ساختار قدرت بود.
از منظر جامعهشناسی سیاسی، اهمیت انتخابات تازه آمریکا فقط در تغییر ترکیب مجلس سنا، مجلس نمایندگان یا فرمانداری ایالتها نیست؛ اهمیت اصلی آن در بازنمایی یک واقعیت اجتماعی است: جامعه زنده، متکثر و برخوردار از امکان مشارکت، همواره ظرفیت تولید نیروهای تازه و تغییر مناسبات قدرت را دارد.
نمیخواهم از این تحولات تصویری آرمانی و بدون نقص از دموکراسی آمریکا بسازم. تبعیض نژادی، نابرابری اقتصادی، نفوذ سرمایه در سیاست و شکافهای اجتماعی همچنان از چالشهای جدی آمریکا است؛ اما وجود این مشکلات، اهمیت سازوکارهایی را که امکان اصلاح، اعتراض و جابهجایی قدرت را فراهم میکنند، از بین نمیبرد و صندوق رأی همچنان جولانگاه دموکراسی و مرجع مهمی جهت اصلاح امور است.
اصلاً قرار نیست که دموکراسی را با معیار بینقص بودن یک جامعه بسنجیم؛ بلکه باید دید آن جامعه تا چه اندازه امکان شناسایی اصلاح مسیر و محدود کردن قدرت را در اختیار شهروندان خود قرار میدهد.
توکویل بیش از ۱۸۰ سال پیش دریافته بود که سرنوشت دموکراسی به مشارکت شهروندان و استحکام نهادهای اجتماعی وابسته است. انتخابات اخیر آمریکا بار دیگر نشان داد که این اندیشه همچنان اعتبار دارد.
به طور کلی شاید بتوان گفت بزرگترین پیروزی دموکراسی در آمریکا، نه انتخاب یک رئیسجمهور یا شکست یک حزب، بلکه اثبات این واقعیت است که هیچکس فراتر از اراده جامعه و هیچ قدرتی مصون از داوری شهروندان نیست.
زنده باد دموکراسی؛ نه به این دلیل که همیشه بهترینها را انتخاب میکند، بلکه به این دلیل که به جامعه فرصت میدهد انتخابهای خود را اصلاح کند.