از داروین تا مارپیچ؛ دقیق‌ترین شجره‌نامه حیات چگونه ساخته شد؟

عصر ایران - دانشمندان بزرگ‌ترین و دقیق‌ترین درخت تکاملی حیات بر روی زمین را خلق کرده‌اند که حاوی اطلاعاتی خیره‌کننده درباره بیش از ۵۰ هزار گونه مختلف است. این پایگاه داده عظیم که به «شجره نامه زمانی حیات» (TimeTree of Life) شهرت یافته، نه تنها مسیر حرکت موجودات را نشان می‌دهد، بلکه برخی از بزرگ‌ترین باورهای زیست‌شناسی را به چالش کشیده است.

تکامل؛ فرآیندی ثابت یا انفجاری؟

یکی از مهم‌ترین یافته‌های این درخت تکاملی، رد نظریه «تنوع انفجاری» است. برخلاف تصور بسیاری از زیست‌شناسان که معتقد بودند حیات در دوره‌هایی خاص و به صورت ناگهانی گسترش یافته، این تحقیق نشان می‌دهد که تنوع حیات با سرعتی نسبتاً ثابت در طول زمان بسط یافته است.

زمان تولد یک گونه جدید

داده‌های حاصل از ۲۳۰۰ تحقیق در زمینه زیست‌مولکولی و تنوع ژنتیکی نشان می‌دهد که به طور میانگین، دو میلیون سال طول می‌کشد تا یک گونه جدید از گروه موجود حیوانات ظهور کند. این عدد، مقیاس زمانیِ دقیقی از صبوری طبیعت در خلق تنوع به دست می‌دهد.

ما چه زمانی از دیگر موجودات جدا شدیم؟

این پایگاه داده به ما اجازه می‌دهد دقیقاً ببینیم چه زمانی گونه‌ها در تاریخچه تکاملی از یکدیگر جدا شده‌اند:

انسان (Homo Sapiens) و سگ‌ها: ۹۴.۲ میلیون سال پیش از جد مشترکشان جدا شدند.

گربه‌ها و سگ‌ها: حدود ۵۵.۱ میلیون سال پیش مسیر تکاملی خود را از یکدیگر جدا کردند.

تفاوت درخت تکاملی داروین با درخت مارپیچ مدرن

یکی از جذاب‌ترین بخش‌های این مطالعه، تقابل نگاه کلاسیک داروین با یافته‌های مدرن است. چارلز داروین در کتاب معروف خود، درخت حیات را به شکل شاخه‌های ساده و دوبعدی تصور می‌کرد که از یک تنه واحد منشعب می‌شوند. اما درخت مدرن که به صورت مارپیچ (Spiral) طراحی شده، تفاوت‌های بنیادینی با مدل قدیمی دارد:

• مبنای تشخیص: داروین بر اساس شباهت‌های فیزیکی و فسیل‌ها قضاوت می‌کرد، اما دانشمندان امروزی از «ساعت مولکولی» و داده‌های DNA استفاده می‌کنند.
• دقت زمانی: در مدل داروین، زمان دقیق جدایی گونه‌ها مشخص نبود و بیشتر بر اساس حدس و گمان‌های زمین‌شناسی بود؛ اما در مدل مارپیچ جدید، هر انحنا نشان‌دهنده گذر زمان واقعی (میلیون‌ها سال) است.
• نظم تکاملی: مدل داروین تکامل را واکنشی به محیط می‌دید، اما مدل مارپیچ ثابت کرد که حیات با نظمی درونی و ریتمی آرام، حتی بدون محرک‌های محیطی، به سمت تنوع پیش می‌رود.

ساعت مولکولی؛ ابزار نقشه‌برداری مارپیچ

پروفسور «بلیر هیج»، مدیر مرکز تنوع زیستی دانشگاه تمپل، اعلام کرده که این درخت ظاهری مارپیچ‌مانند دارد. محققان با بررسی تغییرات درون دی‌ان‌ای گونه‌ها برای محاسبه سرعت جهش، متوجه شدند که تکامل نه بر اساس شانس محض، بلکه با ریتمی منظم در حال حرکت است.

پایگاه داده‌ای برای آینده علم

درخت جدید به همراه سوابق فسیلی، دیدگاه دقیق‌تری از چگونگی تکامل حیات بر روی زمین ارائه می‌دهند. جزئیات این مطالعه در مجله Molecular Biology and Evolution منتشر شده و اکنون به عنوان یک منبع مرجع برای تمام زیست‌شناسان جهان شناخته می‌شود.

پرسش های متداول

۱. چرا مدل مارپیچ جایگزین مدل درختی قدیمی شد؟ چون مدل مارپیچ می‌تواند زمان (بعد سوم) را به دقت نمایش دهد و ارتباط ۵۰ هزار گونه را بدون شلوغی بصری در یک نگاه نشان دهد.

۲. ساعت مولکولی چیست؟ روشی است که با شمارش تعداد جهش‌های ژنتیکی در DNA، زمان دقیق سپری شده از لحظه جدا شدن دو گونه از یکدیگر را محاسبه می‌کند.

۳. آیا تکامل هنوز هم در جریان است؟ بله؛ طبق این تحقیق، هر ۲ میلیون سال یک گونه جدید به طور میانگین ظاهر می‌شود که نشان‌دهنده جریان دائمی و ثابت تکامل است.

یک کشور به‌تنهایی ۸۴۳ زبان دارد(+اینفوگرافیک)

بیشتر بخوانید:

میکروبی که از دو میلیارد سال قبل تکامل نیافته است

تماشاخانه

یوسف مجید‌زاده ؛ کاشف «خط شرق» و «حلقه گمشده تمدن بشریت» در ایران

پل ورسک ؛ یکی از عجیب‌ترین پل‌های جهان و شاهکار مهندسی ۹۰ ساله / آنچه درباره‌اش نمی‌دانید

فیلم های دیگر