دکتر محمدباقر آرام: مهمترین تغییر، پرهیز از خطابه، تحکم و حافظه محوری در تدریس

اندیشکده آموزش و پرورش عصر ایران در اولین فراخوان همفکری خود، پرسید:

«با توجه به وضع نامطلوب آموزش و پرورش ایران از نظر کیفیت و اثر بخشی (رتبه ۱۰۳ در دنیا)، برای دستیابی به آموزش و پرورشی توسعه یافته، کارآمد و اثربخش، مهمترین تغییرِ کلیدی و ضروری در این نهاد چیست؟»


پاسخ دکتر محمدباقر آرام مولف و استاد بازنشسته مراكز آموزش عالی فرهنگیان

نهاد آموزش و پرورش در عین برخورداری از انسجام مفهومی، مرکب از مولفه ها و اجزاء متعددی است. ضرورت این تجزیه از آن جاست که انتخاب یک بخش و یا یک عامل در میان عوامل متعدد برای کیفیت و مطلوبیت بخشی به کارکرد این نهاد، بدون توجه به ضعف ها و کارکرد دیگر بخش ها، راه به انتزاعی نگری می برد و منحصر شدن تلاش ها در یک بخش موجب غفلت از اثر بخشی دیگر بخش ها خواهد شد. علاوه بر آن ارتباط طولی و عرضی بخش های مختلف این نهاد به گونه اى است که ناکارآمدی یک بخش می تواند خود به صورت عامل خنثی کننده دیگر بخش ها عمل کند.

با رویکردی کلی، نهاد آموزش و پرورش مرکب از سه بخش یا سه عنصر عمده است:
اول ساختار اداری كه با همه عرض و طول و بخش های درون سازمانی اش، آن چه در این جا مهم است قسمت تولید فکر، اندیشه و محتوای آموزشی در قالب کتاب های درسی و روش کلان اداره نظام آموزش و پرورش است.

عنصر دوم، معلم و عنصر اصلی تر و سوم؛ فراگیران یا دانش آموزان است.

آن چه در این سه بخش محوريت دارد، فراگیران و آموزش و تربیت آنهاست که ضرورت وجودی دو بخش دیگر را توجیه و الزامى مى كند. مهم ترین تغییر در کانون همین بخش نهفته است و آن مبحث روش تدریس است. موضوعی که ارتباط معلم و دانش آموز و تحقق اهداف آموزش را به عهده دارد.

انتخاب روش تدریس ارتباط تنگاتنگی با تعریف آموزش و پرورش و چیستی و اهداف آن دارد. این مقوله در جهان معاصر سیالیّت بیشتری یافته و هماهنگ با رهیافت های نظری و عملی علم روانشناسی، متحول و روز آمد شده است.

در این رهیافت، انسان عموماً و فراگیران خصوصاً، به زبان تمثیل مانند گلی فرض می شود که همه نوع استعداد رشد و شکوفایی و بروز توانمندی های خود را دارد و وظیفه آموزش و پرورش با کمک معلم آن است که فضای مناسب رشد دانش آموزان را فراهم آورد و آنان را در فضای کشف مجهولات و تبدیل آن به معلومات قراردهد تا بتوانند با شناخت درونی و استعداد های خود به کشف محیط، اعم از اجتماعی و طبیعی و مناسبات علمی پدیده ها نایل آيند.

طبیعی است که پذیرفتن اين نوع توانمندی درونی فراگیران به عنوان یک اصل، اساس انتخاب رویکرد اصلاحی در روش های تدریس است. آموزش و پرورش و معلم باید بپذیرند كه دانش آموزان تا زمانی که آزادانه فضای اندیشیدن نداشته باشند با تحکم و خطابه و تأکید بر حافظه، آموزشی مفید و پایدار به دست نخواهند آورد.

در چنین شرایطی روش های مستقیم آموزش و خطابه و تحکم و تأکید بر حافظه، جای خود را به آموزش غیرمستقیم و فراشناختی خواهد داد و فراگیران را در مسیر کشف و تبدیل مجهولات به معلومات قرار خواهد داد.
آن چه به عنوان کلیدی ترین محور تغییر در آموزش و پرورش مطرح شد،پیش زمینه ها و پس زمینه های مهمی نیاز دارد که کلیت آن در ابتدای مطلب مطرح گرديد. وقتی به روابط طولی و عرضی عوامل مولفه نهاد آموزش و پرورش توجه کنیم خواهیم دید تغییر و اصلاح همین یک نکته یعنی روش های تدریس رایج و غالب، نیازمند اصلاح اندیشه حاکم بر ساختار اداری، خصوصاً بخش تصمیم ساز و تولیدکنندگان منابع درسی است.

در حد مدارس ابزار آموزشی و ساختار کلاس ها لازم است متناسب با این رویکرد، تغییر یابد و مهم تر از این ها مهارت های آموزشی معلمان باید متحول گردد و به سطح مورد نظر یعنی تسلط به روش های آموزشی فراشناختی ارتقاء یابد و پس زمینه مورد نیاز چنین تحولی، ایجاد فضای مناسب پذيرش فراگيران چنین روش های آموزشی است یعنی پذیرش تعلیم دیدگان مستقل به لحاظ فکری و ایجاد فضای مناسب کار و تلاش برای آنان.

این اندیشکده در چهارچوب اهداف متصور برای چنین موسسه ای، فعالیت های وسیعی را در حوزه نظری و عملی می تواند برای خود تعریف کند.
بر همین اساس می تواند بر شناسایی نقاط ضعف آموزش و پرورش موجود به لحاظ ساختار، مدیریت و روش های تدریس بپردازد و با کمک صاحب نظران این موضوعات را بروز رسانی کند و در تعمیم مباحث در سطح حوزه های مربوطه خصوصاًو در سطح جامعه عموماً بکوشد .در سطح عملی نیز پیشنهاد مى كنم کلاسی برای اجرای روش های نوین فراشناختی تدریس تدارک ببیند و نتایج مطلوب را از طریق رسانه های مناسب در اختیار جامعه معلمان و آموزش و پرورش قرار دهد.