عصر ایران ؛ حسن ظهوری ــ از ابتدا هم همه میدانستند نه راهی مییابند و نه راهی میسازند. از همان ابتدا روشن بود که تابستان سال ۱۴۰۵ از تابستان ۱۴۰۴ هم بدتر خواهد بود؛ همانطور که تابستان ۱۴۰۴ از ۱۴۰۳ بدتر شد. البته زمستان امسال با قطعی مداوم برق مواجه نبودیم، هرچند نیازی هم نبود؛ چون میزان سرما و یخبندان زمستان ۱۴۰۴ نسبت به ۱۴۰۳ کمتر بود و این یعنی تابستانی خشک، گرم و سوزان در سال ۱۴۰۵ در راه است.
سال آبی ۱۴۰۴–۱۴۰۵ به نیمه رسیده است؛ یعنی فصلهای پرباران آن رو به پایان است. از نیمه اردیبهشت که عبور کنیم، این سال آبی دیگر بارش چشمگیری نخواهد داشت. همین حالا هم بارشها نسبت به سال گذشته کمی بهتر بوده، اما همچنان در مقایسه با میانگین بلندمدت بسیار پایینتر است.
دولت نتوانست راهی بیابد، اما خیال کردن که عیبی ندارد؛ بیایید تصور کنیم باقیمانده این سال آبی تا پایان شهریور ۱۴۰۵ باب میل ما باشد، باران ببارد، خوب هم ببارد و حتی تابستان هم بارانی باشد. چه اتفاقی خواهد افتاد؟ آیا بحران آب در ایران حل میشود؟
تا این امروز حدود ۴۵ درصد از نیاز سالانه آب کشور تأمین شده که به معنای تداوم کمآبی در برخی حوزههاست. حتی اگر تا پایان سال آبی ۱۴۰۵ یعنی شهریور ۱۴۰۵ بارشها در محدوده نرمال ادامه پیدا کند، ذخایر سدها فقط تا حدی تقویت میشوند و کسری شدید پاییز، که در برخی مناطق به بیش از ۸۰ درصد کاهش بارش رسیده، به هیچ وجه جبران نخواهد شد. در بهترین حالت، بارشهای منظم میتواند وضعیت سدها را اندکی بهبود دهد، اما عقبماندگی بارشی همچنان باقی میماند.
همین حالا هم استانهای تهران، البرز، مرکزی، اصفهان و برخی استانهای دیگر با کاهش شدید بارش سالانه مواجهاند؛ در بسیاری از موارد بیش از ۷۰ درصد کاهش ثبت شده است. از همین حالا میتوان گفت حتی اگر بارشها نرمال و حتی ایدهآل باشد، تابستان همچنان گرم و خشک خواهد بود و تقاضای آب نیز رو به افزایش میماند.
نکته اینجاست که اگر از همین حالا بارشهای زیادی هم رخ دهد، در بهترین حالت فقط حدود ۶۰ درصد ظرفیت سدها پر خواهد شد و شاید مدیریت آب شرب و کشاورزی کمی بهبود پیدا کند؛ اما همچنان استانهای مرکزی، تهران، اصفهان و مشهد به دلیل کسری انباشته سالهای گذشته با تنش آبی قابل توجهی روبهرو خواهند بود.
در استان تهران، میزان بارندگی تا نیمه بهمن حدود ۶۱ میلیمتر ثبت شده، در حالی که تا پایان دیماه تنها ۲۶ میلیمتر بارش گزارش شده بود و بارشهای اخیر این عدد را افزایش داده است. با این حال، میانگین بلندمدت بارندگی تهران حدود ۱۱۵ تا ۱۲۲ میلیمتر است و اکنون بین ۵۰ تا ۵۷ درصد عقبماندگی بارشی وجود دارد. در پاییز ۱۴۰۴ حتی کاهشهایی تا ۹۰ درصد نیز ثبت شد. سال گذشته نیز تهران حدود ۷۰ تا ۷۶ میلیمتر بارندگی داشت که نشاندهنده عقبماندگی قابل توجه نسبت به نرمال بود.
این ششمین سال متوالی کمبارشی در ایران است. علاوه بر تغییرات اقلیمی، ضعف در مدیریت منابع آب نیز به تشدید بحران انجامیده و موجب کاهش محسوس رطوبت محلی شده است. حتی با بارشهای نرمال نیز احتمال افت فشار آب، اعمال محدودیتها و قطعیهای مقطعی در ساعات اوج مصرف، بهویژه در کلانشهرها، وجود دارد. بخشهای کشاورزی و صنایع آببر نیز تحت تأثیر قرار خواهند گرفت.
پیشبینیها حاکی از آن است که بارشهای تهران تا اردیبهشت ۱۴۰۵ کمتر از نرمال خواهد بود. در حال حاضر ذخایر سدهای امیرکبیر، لتیان، ماملو و طالقان در سطوح پایینی قرار دارد و برخی از آنها بین ۲۰ تا حتی ۴۰ درصد ظرفیت آب دارند که نشاندهنده تنش آبی جدی است.
در سطح ملی، تا بهمن ۱۴۰۴ حجم آب موجود در سدهای مهم کشور حدود ۱۹ میلیارد مترمکعب برآورد شده که نسبت به سال گذشته نزدیک به ۲۰ درصد کاهش نشان میدهد. میزان پرشدگی سدها بین ۳۰ تا ۴۰ درصد است؛ به بیان دیگر، بیش از ۶۰ درصد ظرفیت سدها خالی است. اگر روند بارشها بهبود نیابد، احتمال باقی ماندن پرشدگی سدها در سطوح پایینتر از ۵۰ درصد در سال آبی پیش رو وجود دارد.
افت شدید آبخوانها و برداشت بیرویه از چاهها نیز موجب کاهش تراز آب زیرزمینی شده است. استانهای تهران، البرز، قم، اصفهان، مرکزی و خراسانها در زمره مناطق دارای شدیدترین تنش آبی قرار دارند. آب شرب کلانشهرهایی مانند تهران، اصفهان، مشهد و شیراز ممکن است با محدودیتهای گستردهتر و حتی جیرهبندی رسمی مواجه شود.
بر اساس دادههای جهانی، انتظار نمیرود بارشهای باقیمانده سال آبی بسیار مطلوب باشد؛ هرچند احتمال شرایط فاجعهبار نیز پایین است، اما این میزان بارش برای جبران عقبماندگی کافی نخواهد بود. برآورد میشود مجموع بارش تجمعی کشور به حدود ۱۲۰ میلیمتر برسد که همچنان کمتر از میانگین سالانه است و ورودی منابع سطحی و زیرزمینی را در سطح پایینی نگه میدارد.
در مجموع، حتی در صورت بهبود نسبی بارشها، کسری پاییزی جبران نخواهد شد و تابستان ۱۴۰۵ میتواند یکی از چالشبرانگیزترین تابستانهای سالهای اخیر از نظر منابع آب باشد. صرفهجویی، مدیریت مصرف و برنامهریزی دقیق منابع آب بیش از هر زمان دیگری ضرورت دارد.