عصر ایران - نام «دریانی» در خردهفروشی ایران بسیار قدیمیتر از تابلوهای امروزی فروشگاههای زنجیرهای است. این نام از خاستگاه گروهی از کاسبان فراتر رفت و در بازار مواد غذایی آشنا شد. البته همه فروشگاههایی که نام دریانی را بر سردر دارند، عضو یک مجموعه اقتصادی واحد نیستند.
وبسایت رسمی یاران دریان، آغاز فعالیت سوپرمارکتهای دریانی را به سال ۱۳۰۲ نسبت میدهد و از حاج مهدی ابراهیمی دریانی، بنیانگذار چای عقاب، بهعنوان یکی از چهرههای اصلی این پیشینه یاد میکند. در روایت همین وبسایت، یاران دریان در سال ۱۳۸۵ با هفت شعبه فعالیت زنجیرهای خود را آغاز کرده است. هدف، پیوند دادن فروشگاههای مستقل با امکانات یک شبکه بزرگتر بود، نه ساخت فروشگاههای تازه با مالکیت یکپارچه.
امروز این مجموعه در معرفی خود از بیش از ۱۵۰۰ شعبه فعال در کشور سخن میگوید با این حال، نام یاران دریان در گفتوگوی عمومی درباره آینده فروشگاههای زنجیرهای به اندازه بعضی رقبای پرخبرتر برجسته نیست. چگونه ممکن است مجموعهای در کوچهها و خیابانها حضور گستردهای داشته باشد، اما در رسانهها حضوری کمرنگتر از مقیاس خود پیدا کند؟
مدل توسعه یاران دریان به فهم این موقعیت کمک میکند. شرکت در قالب فرانچایز یا اعطای امتیاز همکاری، فروشگاهدار را به شبکهای از تأمین کالا، خدمات نرمافزاری، تبلیغات و پشتیبانی متصل میکند. فروشگاه محلی لزوماً جای خود را به فروشگاه تازهای با مدیریت مستقیم شرکت نمیدهد. صاحب مغازه میتواند هویت محلی خود را حفظ کند و از امتیازهای شبکه بهره ببرد. بنابراین رشد شبکه الزاماً به ساخت شعب جدید وابسته نیست.
همین ویژگی، از منظر برندینگ یک پرسش ایجاد میکند. وقتی مشتری برای خرید روزانه به فروشگاهی با نام محلی خود مراجعه میکند، سهم نام یاران دریان از تجربه او چقدر است؟ در صفحه معرفی شعب سایت رسمی، کنار نامهایی مانند «فرمان»، «شادی» و «نگین گیشا» با عنوان شبکه یاران دریان روبهرو میشویم. تعدد نامها الزاماً ضعف نیست، اما میتواند هویت شبکه را پشت هویت فروشگاههای عضو پنهان کند. ممکن است نام مغازه از نام شرکت مرکزی آشناتر باشد.
بنابراین تعداد شعب و قدرت برند را نباید معادل یکدیگر گرفت. گستره توزیع نشان میدهد یک شرکت در بازار چه ظرفیت عملیاتی دارد، اما میزان حضور در ذهن مخاطب موضوع دیگری است. ممکن است یاران دریان در مذاکره با تأمینکنندگان، جذب فروشگاهداران و توزیع کالا جایگاه مهمی داشته باشد، بیآنکه همان جایگاه در شناخت و ترجیح مصرفکننده نهایی بازتاب یافته باشد.
نگاهی به نوع حضور چند رقیب، تفاوت را روشنتر میکند. افق کوروش علاوه بر تبلیغات و جشنوارههای فروش، به دلیل حضور در بازار سرمایه و انتشار اطلاعات مالی و برنامههای توسعه، مرتب موضوع خبرهای اقتصادی قرار میگیرد. در آبان ۱۴۰۵، در گزارشی از نشست پرسش و پاسخ سهامداران این شرکت، تعداد ۵۳۹۰ فروشگاه فعال اعلام شد.
جانبو نمونه دیگری است. این مجموعه نیز از بیش از ۱۵۰۰ شعبه سخن گفته، اما در خبری، از ظرفیت فضاهای فروشگاهی برای اجرای کمپین و استفاده از ۲۰۰ شعبه در یک برنامه تبلیغاتی صحبت شده است. در اینجا خود فروشگاه علاوه بر محل فروش کالا، بخشی از رسانه برند است.
یاران دریان البته غایب مطلق رسانهها نیست. مهدی عارفی، مدیرعامل مجموعه، در آبان ۱۴۰۳ در گفتوگویی که دیجیاتو از یک نشست تخصصی منتشر کرد، درباره پیوند فروشگاههای محلی با تجارت الکترونیک صحبت کرده بود. او در آن زمان از فعالیت ۱۶۰ شعبه در اسنپ و دریافت روزانه بیش از ۱۵ هزار سفارش آنلاین خبر داد. در شهریور ۱۴۰۵ نیز در نشست تخصصی زنجیره تولید، پخش و خردهفروشی حضور داشت. این حضورها بیشتر در قالب مباحث صنعت دیده شدهاند تا روایتی پیوسته درباره خود برند.
شاید بخشی از این تفاوت به مخاطب اصلی ارتباطات شرکت بازگردد. در وبسایت یاران دریان، جذب نمایندگی و معرفی مزایای عضویت جایگاه برجستهای دارد. این جهتگیری در شبکهای مبتنی بر فرانچایز طبیعی است. اما برندی که میخواهد در بازار مصرف نیز نامی متمایز باشد، باید درباره فایده حضور خود برای خریدار عادی هم حرفی روشن و تکرارشونده داشته باشد. رشد شبکه و رشد شهرت برند مرکزی دو کار مرتبطاند، نه یک کار واحد.
کمصدایی رسانهای، تنها نکته قابل بررسی نیست. خود رسانه اختصاصی یاران دریان نیز در ارائه تصویری دقیق از مقیاس مجموعه دچار ناهماهنگی است. در بالای صفحه «درباره ما» عدد «بیش از ۱۵۰۰ شعبه فعال» آمده، اما در متن پایین همان صفحه همچنان از «بیش از ۱۰۰۰ شعبه» سخن گفته میشود. ممکن است بخشی از این تفاوتها نتیجه بهروزرسانینشدن اطلاعات باشد، اما مخاطب راهی برای تشخیص رقم مرجع و تاریخ آن ندارد.
مسئله به آمار محدود نمیشود. در صفحه معرفی شعب، توضیحات تعدادی از فروشگاهها هنوز حاوی متن آزمایشی طراحی سایت است. در شبکهای با این مقیاس، همین صفحه باید یکی از دقیقترین بخشهای وبسایت باشد. مشتری و خبرنگار هر دو به اطلاعات دقیق نیاز دارند.
از این نشانهها نمیتوان نتیجه گرفت یاران دریان بودجه تبلیغاتی اندکی دارد یا در افکار عمومی ناشناخته است. برای چنین ادعایی باید تعداد و کیفیت پوشش رسانهای، کمپینها، جستوجوهای اینترنتی و میزان شناخت مصرفکنندگان در بازهای مشخص با رقبا مقایسه شود. بااینهمه، آنچه در منابع عمومی دیده میشود، ظرفیتی را نشان میدهد که هنوز بهقدر کافی روایت نشده است. این شبکه در کنار هزاران فروشنده و خریدار، داستانهایی درباره تحول مغازههای محلی، رقابت با فروشگاههای بزرگ و ورود به فروش آنلاین دارد که میتوانند موضوع گزارشهای مستقل باشند.
تفاوت برندهای پرصدا با برندهای کمصدا همیشه در اندازه کسبوکار نیست. گاهی یکی از آنها آموخته است فعالیتهای روزمره، تصمیمهای مدیریتی و دادههای عملکردش را به زبانی عمومی و قابل پیگیری روایت کند و دیگری هنوز بیشتر با شبکه همکاران تجاری خود سخن میگوید. برای یاران دریان، پاسخ الزاماً تبلیغات گستردهتر یا تکرار شعار نیست. ارائه آمار یکدست، معرفی دقیق شعب، توضیح دستاوردهای قابل سنجش و حضور منظمتر در گفتوگوهای عمومی میتواند نقطه شروع باشد.
یاران دریان از یک پیشینه طولانی برخاسته و به گفته خودش از هفت فروشگاه به شبکهای بالای ۱۵۰۰ شعبه رسیده است. این مسیر، حتی پیش از هر قضاوتی درباره موفقیت تجاری، ارزش روایتشدن دارد. پرسش پیش روی مدیران آن این است که آیا در سالهای آینده نام شرکت هم به اندازه شبکه فروشگاههایش بزرگ خواهد شد؟ غولی که در بازار حضور دارد، برای تبدیلشدن به یک برند پررنگ در ذهن مردم، باید داستان خودش را نیز بهتر تعریف کند.