۹ حقیقت شگفت‌انگیز درباره مغز انسان + اصلاح باورهای غلط

عصرایران؛ محمد مهدی حیدرپور - مغز، مرکز فرماندهی بدن، پیچیده‌ترین عضوی است که بشر تاکنون شناخته است. با وجود پیشرفت‌های شگرف علمی، این اندام ۱.۴ کیلوگرمی هنوز جنبه‌های پنهانی دارد که کشف آن‌ها برای دانشمندان جذابیت بی‌پایانی دارد. در این مقاله جامع، به بررسی ۹ نکته کلیدی و حقایقی می‌پردازیم که دیدگاه شما را نسبت به عملکرد مغز تغییر می‌دهد.

۱. وزن و حجم واقعی مغز

میانگین وزن مغز یک انسان بالغ بین ۱.۳ و ۱.۴ کیلوگرم است. جالب است بدانید حدود ۸۰ درصد از محتویات داخل جمجمه را مغز تشکیل می‌دهد و ۲۰ درصد باقی‌مانده به طور مساوی بین خون و مایع مغزی‌نخاعی تقسیم شده است. اگر تمام این محتویات را با هم ترکیب کنید، حجمی در حدود ۱.۷ لیتر را تشکیل می‌دهند.

۲. پدیده عجیب کوچک شدن مغز انسان!

داده‌های باستان‌شناسی نشان می‌دهند که انسان‌های ۵ هزار سال پیش، مغزهایی به مراتب بزرگتر از ما داشته‌اند. به گفته "جان هاوکس" از دانشگاه ویسکانسین، مغز انسان حدود ۱۵۰ سانتیمتر مکعب از میانگین ۱۳۵۰ سانتیمتر مکعبی خود را طی این دوران از دست داده و کوچک شده است.

• علت چیست؟ برخی نظریه‌ها به تکامل برای کارایی بیشتر و برخی به کوچک‌تر شدن آرواره‌ها به دلیل مصرف غذاهای نرم اشاره دارند. با این حال، علم ثابت کرده که اندازه مغز لزوماً با هوش رابطه مستقیم ندارد.

۳. مغز؛ یک دستگاه انرژی‌سوز واقعی

مغز مدرن با وجود اینکه تنها ۲ درصد از وزن کل بدن را تشکیل می‌دهد، یک مصرف‌کننده حریص انرژی است. این اندام به تنهایی ۲۰ درصد از اکسیژن موجود در خون و ۲۵ درصد از گلوکز کل جریان خون را برای فعالیت‌های خود مصرف می‌کند.

۴. راز هوشمندی در چین و چروک‌ها

تفاوت هوش انسان با سایر گونه‌ها در چین و چروک‌های مغز (کورتکس) نهفته است. سطح مغز با شکاف‌های عمیق، شیارهای کوچک (Sulci) و برآمدگی‌هایی (Gyri) پوشیده شده است. این ساختار تو در تو اجازه می‌دهد تا ۱۰۰ میلیارد نورون در فضای بسیار محدود جمجمه جای بگیرند و قدرت پردازشی فوق‌العاده‌ای ایجاد کنند.

۵. اکثریت پنهان؛ سلول‌های گلیا

برخلاف تصور عمومی، نورون‌ها تنها ۱۰ درصد از سلول‌های مغزی ما را تشکیل می‌دهند. ۹۰ درصد دیگر، سلول‌های گلیا (Glia) هستند که در یونانی به معنای "چسب" است. پژوهش‌های جدید نشان می‌دهد وظیفه گلیا بسیار فراتر از چسباندن نورون‌هاست؛ آن‌ها مسئول پاکسازی انتقال‌دهنده‌های عصبی، حفاظت ایمنی و تعدیل عملکرد سیناپس‌ها (اتصالات عصبی) هستند.

۶. سد خونی مغزی؛ یک سیستم امنیتی اختصاصی

مغز دارای یک سیستم حفاظتی ویژه به نام سد خونی مغزی است که تنها به تعداد اندکی از مولکول‌ها اجازه ورود به خلوتگاه داخلی سیستم عصبی را می‌دهد. اگرچه این سد از مغز در برابر عفونت‌ها محافظت می‌کند، اما مانع بزرگی برای ورود داروهای نجات‌بخش تومورهای مغزی است. دانشمندان امیدوارند با استفاده از نانوفناوری راهی برای عبور ایمن از این سد بیابند.

۷. شکل‌گیری مغز از یک لوله عصبی ساده

تکامل مغز از هفته سوم پس از لقاح با تشکیل یک ورقه سلولی به نام لوله عصبی آغاز می‌شود. جالب اینجاست که مغز جنین تا هفته بیست و چهارم تقریباً صاف است و چین‌خوردگی‌های معروف آن تازه از هفته بیست و ششم به بعد عمیق شده و شکل آشنای مغز را به خود می‌گیرند.

۸. پلاستیسیته؛ مغز هرگز از تغییر نمی‌ایستد

در گذشته تصور می‌شد توانایی ساخت ارتباطات عصبی جدید پلاستیسیته (Plasticity) فقط محدود به دوران کودکی است. اما مطالعات سال ۲۰۰۷ و پژوهش‌های بعدی بر روی بیماران سکته مغزی و افراد اهل مدیتیشن نشان داد که مغز بزرگسالان نیز می‌تواند با آموزش روانی و یادگیری، ساختار و عملکرد خود را تغییر داده و حتی نورون‌های جدید تولید کند.

۹. افسانه تفاوت مغز زنان و مردان

اگرچه هورمون‌ها بر رشد مغز تاثیر می‌گذارند، اما مطالعات تصویربرداری و بررسی‌های گسترده (از جمله مطالعه سال ۲۰۱۰ روی نیم میلیون نفر در ۶۹ کشور) نشان می‌دهد که در اکثر موارد، مغز زنان و مردان و نیروی ذهنی آن‌ها در زمینه‌هایی مانند ریاضیات و حل مسئله مشابه است و شکاف جنسیتی معناداری در توانایی کلی مغز وجود ندارد.

 باورهای غلط در مقابل واقعیت

برای اینکه محتوای فوق کامل‌تر شود، دو باور غلط رایج را اصلاح می‌کنیم:

• باور غلط: ما فقط از ۱۰ درصد مغزمان استفاده می‌کنیم.

• واقعیت: تصویربرداری‌های مغزی نشان می‌دهند که ما تقریباً از تمام بخش‌های مغز در طول شبانه‌روز استفاده می‌کنیم، حتی زمانی که در خواب هستیم.

• باور غلط: نیمکره چپ فقط منطقی و نیمکره راست فقط احساسی است.

• واقعیت: اگرچه برخی وظایف در نیمکره‌ها متمرکزترند، اما دو نیمکره توسط یک پل ارتباطی عظیم با هم در تعامل دائمی هستند و هیچ کاری را به تنهایی انجام نمی‌دهند.

پرسش های متداول

• آیا رژیم غذایی بر هوش تاثیر دارد؟ بله، با توجه به مصرف ۲۵ درصدی گلوکز توسط مغز، ثبات قند خون و وجود اسیدهای چرب برای حفظ سلول‌های گلیا ضروری است.

• چگونه پلاستیسیته مغز را افزایش دهیم؟ یادگیری زبان جدید، حل معما، مدیتیشن و ورزش هوازی از بهترین راه‌ها برای جوان نگه داشتن مغز در بزرگسالی هستند.

یک روزنامه: کشورهای عربی و اروپا بر اثر جنگ در حال فروپاشی اند اما ایران قوی تر شده است

بیشتر بخوانید:

پاسخ به ۵ پرسش کلیدی درباره سلامت مغز

تماشاخانه

باغ جهانی عباس‌آباد بهشهر : از میراث تاریخی تا پارک خوشگذرانی / یک اثر میراث جهانی که در آن می‌توانید کارهای عجیب و غریب انجام دهید

یوسف مجید‌زاده ؛ کاشف «خط شرق» و «حلقه گمشده تمدن بشریت» در ایران

فیلم های دیگر